Giữ hồn làng giữa lòng đô thị

Ngày hội cộng đồng không chỉ dành cho người cao tuổi, cũng không đơn thuần là sân chơi của trẻ nhỏ. Ở Bắc Cầu, mỗi người đến với Festival mang theo một mong đợi riêng, người muốn gặp lại hàng xóm, bạn bè; người đưa con nhỏ đến trải nghiệm những hoạt động văn hóa; người tìm thấy trong những gian hàng, sản vật quen thuộc hình ảnh của một Bắc Cầu từng gắn với nghề nông, nghề thủ công và nếp sống làng quê.

Trong cùng một không gian, các thế hệ có cơ hội gặp nhau theo cách tự nhiên. Người già có chuyện để kể, người trẻ có điều để tìm hiểu, trẻ nhỏ có những trải nghiệm mới. Đó là điều mà một cuộc họp hay buổi sinh hoạt hành chính khó có thể tạo ra.

Với ông Đào Khắc Thóc, 88 tuổi, ngày hội hôm nay gợi lại nhiều ký ức về một Bắc Cầu đã đi qua những năm tháng rất khác. Từng là Bí thư Chi bộ Bắc Cầu, nguyên Phó Chủ tịch UBND phường Ngọc Thụy (cũ), ông đã chứng kiến những đổi thay của vùng đất ven sông này qua nhiều thế hệ.

Ngày trước, Bắc Cầu thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Mỗi khi nước lên, đường sá ngập sâu, việc đi lại vô cùng khó khăn. Có những đoạn người dân phải lội nước, có khi phải đi đò. Nhà cửa, ruộng vườn chịu ảnh hưởng, cuộc sống vốn đã thiếu thốn lại càng thêm vất vả.

Nhưng sau mỗi mùa nước, người dân lại cùng nhau khắc phục, dựng lại nhà cửa, đường sá, khôi phục sản xuất. Họ bám đất, bám làng, bởi đó không chỉ là nơi sinh sống mà còn là quê hương, nơi gắn với bao thế hệ gia đình.

Chiến tranh tiếp tục đặt vùng đất này trước những thử thách khắc nghiệt. Theo lời ông Thóc, trong kháng chiến chống Pháp, có thời điểm người dân phải sơ tán, làng gần như vắng bóng người. Khi trở về, cuộc sống vẫn tiềm ẩn nhiều hiểm nguy. Ông nhớ lại những gia đình từng có hầm bí mật, nuôi dưỡng và bảo vệ cán bộ cách mạng.

Làng còn ở trong ký ức của những người đã đi qua nhiều mùa nước lũ.

Những căn hầm, những gia đình âm thầm chở che cán bộ, những con người kiên trì bám làng đã trở thành một phần ký ức không thể tách rời của Bắc Cầu.

Sau chiến tranh, đời sống được gây dựng lại từ đôi bàn tay lao động. Trồng dâu, nuôi tằm, dệt cửi, ươm tơ từng là những nghề quen thuộc, gắn với sinh kế của nhiều gia đình. Những công việc ấy không chỉ tạo ra sản phẩm, thu nhập mà còn hình thành một nếp sống, một bản sắc riêng của vùng quê.

Ngày nay, Bắc Cầu đã khác. Những con đường bê tông thay thế lối đi lầy lội, nhà cửa khang trang hơn, điều kiện sinh hoạt được cải thiện. Những khó khăn từng là nỗi ám ảnh mỗi mùa mưa lũ đã dần lùi xa.

Ông Thóc vui khi nhìn thấy sự đổi thay ấy. Nhưng điều khiến ông quan tâm không chỉ là diện mạo mới của quê hương, mà còn là việc người dân có thêm những dịp gặp gỡ, giao lưu, cùng tham gia các hoạt động văn hóa.

Ông kể, trước đây những buổi hội chợ, ngày hội cộng đồng như hôm nay không phổ biến. Sinh hoạt ở địa phương chủ yếu là các cuộc họp, hội nghị hoặc hoạt động văn nghệ. Vì thế, một không gian để người dân cùng vui chơi, trò chuyện, giới thiệu sản vật và chia sẻ thông tin như Bắc Cầu Festival là điều đáng quý.

Với ông Thóc, mong muốn những ngày hội như thế này được duy trì không chỉ xuất phát từ niềm vui của một buổi gặp mặt. Đó còn là mong muốn những câu chuyện của làng được tiếp tục kể lại, để người trẻ biết nơi mình đang sống đã đi qua những gì và các thế hệ trước đã góp phần gây dựng quê hương ra sao.

Một người đã đi qua gần một thế kỷ biến động có thể nhìn thấy rõ hơn giá trị của những điều tưởng như bình thường. Đường sá thuận tiện, đời sống đủ đầy là thành quả của phát triển. Nhưng những cuộc gặp gỡ, sự quan tâm và khả năng cùng nhau làm việc chung mới là điều giúp cộng đồng không trở nên xa cách trong chính không gian sống của mình.

Quá trình đô thị hóa đang làm thay đổi diện mạo nhiều vùng đất từng mang đậm dấu ấn làng quê. Những con đường mới, khu dân cư mới, công trình hiện đại mở ra cơ hội phát triển, cải thiện điều kiện sống. Nhưng cùng với sự thay đổi về không gian, nếp sinh hoạt và quan hệ cộng đồng cũng đứng trước những chuyển động không nhỏ.

Khi mỗi gia đình bận rộn với công việc riêng, những cuộc trò chuyện với hàng xóm đôi khi chỉ còn là vài câu chào hỏi vội vàng. Những người cùng sống trên một con đường có thể biết mặt nhau nhưng chưa chắc đã hiểu nhau. Các sinh hoạt chung nếu không được duy trì dễ trở nên thưa vắng.

Đó là lý do câu chuyện giữ gìn bản sắc cộng đồng cần được nhìn nhận rộng hơn việc bảo tồn một lễ hội, một nghề truyền thống hay một công trình văn hóa.

Bà Lê Thị Kim Dung nhìn nhận ngày hội từ chính sự tham gia của người dân. Theo bà, trước đây, các hoạt động Ngày hội Đại đoàn kết thường được tổ chức theo hình thức quen thuộc, chủ yếu do địa phương đứng ra thực hiện. Lần này, dù quá trình chuẩn bị gặp không ít khó khăn, người dân vẫn tự nguyện góp công, góp sức. Người góp nhiều, người góp ít để ngày hội có thể diễn ra.

Câu nói ngắn gọn ấy gợi ra một vấn đề lớn hơn về vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng đời sống cộng đồng. Không một phong trào nào có thể bền vững nếu người dân chỉ là đối tượng được vận động, được mời tham gia hoặc đứng ngoài chờ đợi. Sức sống của phong trào chỉ xuất hiện khi mỗi người nhận thấy mình có trách nhiệm, có thể đóng góp và có phần trong kết quả chung.

Theo bà Dung, người dân cần có những hoạt động lành mạnh, ý nghĩa để hiểu và chia sẻ với nhau, thay vì chỉ quanh quẩn với công việc mưu sinh hằng ngày. Những sinh hoạt như vậy góp phần lan tỏa nếp sống văn minh, tạo cơ hội để mọi người xích lại gần nhau hơn.

Đáng chú ý, việc đưa nội dung truyền thông về sức khỏe sinh sản, tình dục an toàn vào chương trình cũng cho thấy một cộng đồng muốn phát triển không thể chỉ nhìn về quá khứ. Những vấn đề mới, những nhu cầu thực tế của người trẻ cần được quan tâm bằng cách tiếp cận phù hợp, cởi mở và có trách nhiệm.

Một cộng đồng văn minh không chỉ được nhận diện qua những lễ hội được tổ chức rộn ràng hay những giá trị truyền thống được nhắc lại. Đó còn là nơi những vấn đề thiết thực của đời sống được quan tâm, nơi người dân có cơ hội tiếp cận kiến thức, chia sẻ và cùng nhau xây dựng môi trường sống tốt đẹp hơn.

Một khu dân cư đoàn kết không đơn thuần là nơi mọi người cùng sống cạnh nhau. Đó phải là nơi người dân có tiếng nói, có trách nhiệm với không gian chung, biết tôn trọng sự khác biệt và sẵn sàng chung tay giải quyết những vấn đề của cộng đồng.

Vì vậy, giữ hồn làng giữa đô thị không có nghĩa là cố níu mọi thứ ở lại như xưa. Điều cần giữ là những giá trị nhân văn đã làm nên bản sắc của vùng đất: sự sẻ chia, lòng tin cậy, tinh thần tương trợ và ý thức cùng vun đắp nơi mình đang sống.