Bài toán EPR: Mở đúng 'cánh cửa' để 'phụ nữ ve chai' không bị bỏ lại phía sau

Câu hỏi này đang trở nên cấp thiết hơn khi Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) chuẩn bị được Quốc hội đưa ra thảo luận tại tổ vào ngày 25/10 tới. Trong đó, việc hoàn thiện Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang đặt lực lượng phụ nữ thu gom rác phi chính thức, những người vốn là "mạch máu" của nền kinh tế tuần hoàn, trước một ngã rẽ sinh tử.

Phía sau những vòng xe rác âm thầm nơi đô thị

Tại một cửa hàng thu gom phế liệu ở phường Hai Bà Trưng (Hà Nội), cứ cuối giờ chiều, khi đường phố lên đèn, là hàng chục phụ nữ lớn tuổi lại chở hàng đến bán sau một ngày rong ruổi thu mua phế liệu khắp các ngõ ngách của Hà Nội. 

Trong số đó có bà Hoa (62 tuổi, quê Ninh Bình), người đã gắn bó với nghề ve chai hơn mười năm qua. Trở về sau một ngày dài miệt mài gõ cửa từng căn nhà, đẩy chiếc xe đạp cọc cạch chất đầy bao tải phế liệu, điểm tựa duy nhất của bà và đồng nghiệp là căn phòng trọ rộng vỏn vẹn 15 m² ven sông Hồng. Căn phòng ấy là nơi chen chúc của 4 người phụ nữ di cư cùng cảnh ngộ, chia nhau từng mét vuông sàn trọ chật chội để giảm chi phí sinh hoạt. Không tài sản, không trình độ chuyên môn, công việc nhặt phế liệu là nguồn thu nhập duy nhất giúp bà Hoa trang trải cuộc sống và gửi chút tiền còm cõi về quê.

Những người như bà Hoa xuất hiện ở mọi góc phố đô thị. Số liệu thống kê cho thấy, khoảng 80 - 90% lực lượng thu gom phế liệu tự do (khối phi chính thức) hiện nay là phụ nữ nghèo và phụ nữ di cư. Lực lượng này đóng vai trò vô cùng quan trọng khi thu hồi tới 25 - 30% lượng rác tái chế và giúp ngân sách nhà nước tiết kiệm khoảng 30% chi phí thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải sinh hoạt. Xét theo cấu trúc kinh tế tuần hoàn, hệ thống thu gom phi chính thức chính là mắt xích kết nối cốt lõi ở cấp độ kinh tế tuần hoàn liên ngành (cấp độ thứ 3 trong 4 cấp độ: Cơ sở, ngành, liên ngành và toàn cầu).

Tuy nhiên, đằng sau đóng góp lặng lẽ và giá trị to lớn đó là những rủi ro bủa vây hằng ngày. Phân tích thực trạng này, chuyên gia độc lập về giới Nguyễn Thị Lan cho biết thu nhập của chị em rất thấp, công việc độc hại nhưng trang thiết bị bảo hộ lại hết sức thô sơ. Ô nhiễm không khí và môi trường sống chật chội khiến nguy cơ bệnh tật luôn rình rập, trong khi mong mỏi thiết thân nhất của họ là tấm thẻ bảo hiểm y tế vẫn chưa thể chạm tới.

Chưa dừng lại ở đó, công việc của họ hoàn toàn bị chi phối bởi giá cả thị trường tự phát. Người ve chai thường chỉ thu gom các loại phế liệu có giá trị kinh tế cao như lon nhôm, chai nhựa cứng. Ngược lại, các loại rác thải nhựa giá trị thấp như túi ni-lông trôi nổi tràn ngập trên đường phố lại bị bỏ qua vì thu gom về cũng không bán được. Chuyên gia Nguyễn Thị Lan nhận định, nếu không có cơ chế bù giá, hỗ trợ thu mua hoặc đào tạo sinh kế phù hợp để họ thu gom cả các loại rác giá trị thấp, bài toán ô nhiễm rác thải nhựa đô thị vẫn sẽ bị nghẽn ở khâu đầu vào.

Khai thông cơ chế EPR và kỳ vọng tháo gỡ nút thắt chính sách

Cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được thiết kế nhằm buộc các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu phải có trách nhiệm tài chính hoặc tổ chức thu hồi, tái chế bao bì, sản phẩm đưa ra thị trường. Chẳng hạn, với chai nhựa PET, doanh nghiệp bắt buộc phải thu hồi đạt tỷ lệ quy định là 22%. Với sự tham gia của hàng ngàn doanh nghiệp, nguồn kinh phí tích lũy được ước tính lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu thực thi, cơ chế này đã bộc lộ những "điểm hẫng" vô cùng lớn. Đánh giá về sự thiếu sót này, ThS Nguyễn Thi, Giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, thừa nhận trước đây nguồn tiền đóng góp vào Quỹ Bảo vệ môi trường chỉ tập trung hỗ trợ cho hoạt động tái chế tại các nhà máy, mà chưa có quy định hỗ trợ trực tiếp cho khâu thu gom, nơi lực lượng phi chính thức đang gánh vác. Sự đứt gãy này khiến nguồn kinh phí lớn đứng ngoài tầm tay của những người lao động yếu thế.

Điểm đáng chú ý trong Dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đang được Quốc hội thảo luận là sự điều chỉnh mang tính bước ngoặt. Cụ thể, Dự thảo đã chính thức đưa quy định hỗ trợ cho cả hoạt động thu gom vào luật. Theo ông Nguyễn Thi, Nhà nước đang hướng tới việc yêu cầu doanh nghiệp tự thực hiện hoặc thông qua các tổ chức trung gian để ký hợp đồng thu gom. Khi các tổ chức trung gian này đứng ra kết nối, lực lượng ve chai sẽ có cơ hội tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị EPR chính thức thay vì đứng bên lề như trước.

Dù cơ chế mới mở ra cơ hội tài chính lớn, nhưng các chuyên gia đều thống nhất rằng không thể duy trì mãi mô hình thu gom tự phát, bấp bênh như hiện tại. Việc "chính thức hóa" lực lượng ve chai thông qua các hợp tác xã là con đường tất yếu để họ nhận được tiền ưu đãi từ EPR, giống như mô hình thành công tại Brazil. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi phải tính đến các rào cản riêng của phụ nữ như gánh nặng chăm sóc gia đình, thời gian làm việc linh hoạt và khả năng tiếp cận các chương trình hỗ trợ kỹ thuật.

Từ thực tiễn đó, các phiên thảo luận tại của Quốc hội đối với Dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường sắp tới đang nhận được sự kỳ vọng lớn từ dư luận. Đây được xem là thời điểm quan trọng để các đại biểu Quốc hội đóng góp ý kiến nhằm tháo gỡ những vướng mắc cốt lõi. 

Trong đó, việc định danh chính thức vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức ngay trong luật sẽ tạo hành lang pháp lý thành lập các hợp tác xã do phụ nữ quản lý. Đồng thời, việc hoàn thiện quy định trích nguồn lực EPR để bù giá thu mua rác thải nhựa giá trị thấp, tài trợ bảo hộ lao động và thẻ bảo hiểm y tế sẽ đáp ứng đúng nhu cầu an sinh cơ bản nhất. Kết hợp đồng bộ với Luật Bình đẳng giới và Luật Lao động, chính sách mới sẽ đảm bảo phụ nữ không chỉ dừng lại ở vai trò lao động vất vả, mà còn có cơ hội tham gia quản lý và hưởng lợi bình đẳng trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Chuyển đổi xanh chỉ thực sự mang tính bao trùm khi không một ai bị bỏ lại phía sau. Phiên thảo luận của Quốc hội được trông chờ sẽ mở đúng "cánh cửa" EPR, trao cho những người phụ nữ ve chai như bà Hoa một vị thế chính thức, một sinh kế an toàn và sự ghi nhận xứng đáng trong nền kinh tế tuần hoàn của đất nước.