Bảo vệ trẻ trên không gian mạng - Bài 1: Ngày hè, chiếc điện thoại thành "người giữ trẻ"

Lựa chọn bất đắc dĩ

Không phải cha mẹ nào cũng có điều kiện gửi con về quê, thuê người trông hay nghỉ việc ở nhà cùng con suốt mùa hè. Vì thế, chiếc điện thoại dần trở thành "người giữ trẻ" trong không ít gia đình.

Chị T.K.O. (33 tuổi, trú tại xã Thư Lâm, TP Hà Nội) cho biết, từ khi con trai là N.Đ.B.Q. (8 tuổi) bước vào kỳ nghỉ hè, chiếc điện thoại gần như trở thành vật bất ly thân của cậu bé trong những ngày ở nhà một mình. "Có hôm tôi phải ra ngoài giải quyết công việc nhiều giờ đồng hồ. Khi về đến nhà, cháu vẫn ngồi đúng chỗ ở phòng khách, mắt dán vào màn hình điện thoại. Lúc tôi đi thế nào thì lúc về gần như vẫn vậy", chị O. kể.

Con trai chị vừa hoàn thành chương trình lớp 2. Ngoài hai buổi tối thứ Hai và thứ Sáu hằng tuần đến trung tâm học tiếng Anh, phần lớn thời gian còn lại bé Q. ở nhà. Chồng thường xuyên đi công tác xa, còn chị O. vẫn phải quán xuyến công việc của công ty gia đình nên không thể lúc nào cũng ở bên con.

"Tôi biết cho con dùng điện thoại nhiều là không tốt. Nhưng để cháu ra ngoài chơi thì lại lo nắng nóng, xe cộ, ao hồ. Nhiều hôm chỉ còn cách đưa điện thoại để con ở nhà ngoan, mình yên tâm giải quyết công việc", người mẹ chia sẻ.

Điều khiến chị băn khoăn hơn cả không phải là con cầm điện thoại bao lâu, mà là trong khoảng thời gian ấy, cậu bé đã xem những gì, trò chuyện với ai và tiếp cận những nội dung nào trên mạng. "Nếu hỏi từ sáng đến trưa con xem những gì thì thật sự tôi không biết. Có lúc thấy con xem hoạt hình, có lúc lại chơi game, rồi chuyển sang xem những video ngắn. Tôi cũng không thể ngồi cạnh con suốt cả ngày để theo dõi", chị O. nói.

Không chỉ gia đình chị O., với nhiều bậc phụ huynh, kỳ nghỉ hè cũng đồng nghĩa với bài toán khó khi con được nghỉ học nhưng người lớn vẫn phải đi làm. Tại khu nhà trọ công nhân gần Khu công nghiệp Bắc Thăng Long (TP Hà Nội), anh N.V.T. và chị L.T.H. đều làm việc theo ca. Con trai đang học tiểu học được gửi về quê ở Nam Định cho ông bà chăm sóc suốt ba tháng hè.

"Ông bà tuổi cao, không còn đủ sức chạy theo cháu cả ngày. Mỗi lần cháu quấy hay đòi ra ngoài, ông bà lại đưa điện thoại để cháu ngồi yên. Hai vợ chồng biết vậy nhưng cũng không còn cách nào khác", anh T. chia sẻ. Những cuộc gọi buổi tối giữa hai vợ chồng với gia đình ở quê gần như ngày nào cũng xoay quanh một câu hỏi quen thuộc: "Hôm nay cháu có ngoan không?". Và câu trả lời nhiều nhất vẫn là: "Ngoan, vì cả ngày ngồi chơi điện thoại".

Anh T. bảo, nghe thì thấy yên tâm vì con không chạy nhảy ngoài đường, không xuống ao hồ hay nghịch những vật dụng nguy hiểm. Thế nhưng, càng nghĩ anh càng thấy lo bởi điều hai vợ chồng không thể biết là sau nhiều giờ cầm điện thoại, con đã xem gì, chơi với ai hay có tiếp xúc với những người lạ trên mạng hay không. "Khi đi làm thì chỉ mong con ở nhà an toàn. Nhưng giờ nghĩ lại, mình chỉ biết con ở trong nhà, chứ không biết con đang ở đâu trên không gian mạng", anh T. trăn trở.

Thực tế, câu chuyện của hai gia đình trên chỉ là lát cắt trong bức tranh chung của nhiều phụ huynh mỗi dịp hè. Khi trường học khép lại, còn guồng quay công việc vẫn tiếp diễn, chiếc điện thoại thông minh dần trở thành "người giữ trẻ" bất đắc dĩ. Đổi lại là cảm giác yên tâm vì con ở trong nhà, nhưng cũng bắt đầu xuất hiện một khoảng trống khác: cha mẹ không còn theo sát những gì diễn ra sau màn hình nhỏ trên tay con.

Ở trong nhà đã đủ an toàn?

Nhiều phụ huynh vẫn cho rằng, khi con ở trong nhà, không phải lang thang ngoài đường hay tiếp xúc với người lạ thì đồng nghĩa với việc đã an toàn. Thế nhưng, trong bối cảnh Internet và mạng xã hội trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống, khái niệm "an toàn" đối với trẻ em đang dần thay đổi. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh có kết nối Internet, trẻ có thể tiếp cận hàng triệu nội dung, kết nối với vô số người lạ và đối mặt với những nguy cơ mà cha mẹ rất khó nhận biết.

Điều đáng nói là những rủi ro trên môi trường mạng thường không xuất hiện một cách ồn ào như tai nạn giao thông, bạo lực học đường hay xâm hại ngoài đời thực. Chúng diễn ra âm thầm, từng bước len lỏi vào cuộc sống của trẻ thông qua một lời mời kết bạn, một tài khoản mạng xã hội, một phòng chat trong trò chơi trực tuyến hay những đoạn video được thuật toán liên tục gợi ý. Khi cha mẹ phát hiện thì nhiều trường hợp sự việc đã đi quá xa.

Những lo ngại này không chỉ là cảm nhận của các bậc phụ huynh mà đã được phản ánh qua nhiều số liệu đáng chú ý. Theo Báo cáo hoạt động năm 2025 của Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế), trong năm qua, Tổng đài đã tiếp nhận và tư vấn 1.212 trường hợp liên quan đến bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, tăng gấp đôi so với năm 2024; đồng thời trực tiếp hỗ trợ 39 trường hợp trẻ bị xâm hại trên không gian mạng.

Trong khi đó, tại khóa tập huấn "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng" do Cục Báo chí tổ chức cuối năm 2025, các chuyên gia cho biết hơn 70% trẻ em Việt Nam từng gặp trải nghiệm không mong muốn trên Internet, khoảng 40% cảm thấy không an toàn khi sử dụng môi trường mạng, trong khi khoảng 94.000 trẻ em và thanh thiếu niên từng là nạn nhân của bóc lột, xâm hại tình dục qua mạng.

Theo chuyên gia tâm lý Lê Anh, điều đáng lo ngại hiện nay không phải là trẻ sử dụng Internet từ sớm. Trong thời đại số, việc tiếp cận công nghệ là điều gần như không thể tránh khỏi và bản thân Internet cũng mang lại rất nhiều giá trị trong học tập, giải trí và phát triển kỹ năng. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều trẻ bước vào không gian mạng khi chưa được trang bị đầy đủ khả năng tự bảo vệ mình.

"Khi còn nhỏ, nhu cầu được kết nối, được quan tâm và được công nhận là một đặc điểm tâm lý hoàn toàn bình thường. Đặc biệt trong kỳ nghỉ hè, khi ít được gặp bạn bè, cha mẹ vẫn bận rộn với công việc, trẻ có xu hướng tìm kiếm sự chia sẻ trên mạng xã hội hoặc trong các trò chơi trực tuyến. Chính nhu cầu rất tự nhiên ấy lại trở thành 'điểm yếu' để các đối tượng xấu khai thác", bà Lê Anh phân tích.

Theo bà, các đối tượng có hành vi xâm hại hoặc lừa đảo trên môi trường mạng hiếm khi tiếp cận trẻ bằng những lời đề nghị bất thường ngay từ đầu. Thay vào đó, chúng thường xây dựng lòng tin rất kiên nhẫn. Có thể bắt đầu chỉ bằng vài lời khen, những cuộc trò chuyện về sở thích, việc học, trò chơi hay thần tượng mà trẻ yêu thích. Khi trẻ dần xem đối phương như một người bạn, các yêu cầu mang tính riêng tư mới xuất hiện và mức độ can thiệp cũng tăng dần.

"Nhiều phụ huynh nghĩ rằng nếu con mình ngoan, được dặn dò kỹ thì sẽ không bị lừa. Thực tế, đây không đơn thuần là câu chuyện đúng - sai hay ngoan - hư. Các đối tượng thường rất hiểu tâm lý trẻ, biết cách tạo dựng sự tin tưởng, khiến các em cảm thấy mình được lắng nghe, được thấu hiểu. Không ít trẻ không hề nhận ra mình đang bị thao túng", bà nói.

Một thực tế khác cũng được chuyên gia chỉ ra là nhiều cha mẹ hiện nay vẫn đang tập trung vào việc quản lý thời lượng sử dụng điện thoại hơn là quan tâm đến chất lượng tương tác của con trên môi trường mạng. Không ít gia đình quy định mỗi ngày con chỉ được dùng điện thoại một hoặc hai giờ, nhưng lại hiếm khi hỏi con đang xem nội dung gì, chơi với ai, tham gia nhóm nào hay có từng gặp điều gì khiến con lo lắng.

Theo bà Lê Anh, việc kiểm soát thiết bị là cần thiết nhưng không thể thay thế sự đồng hành. Nếu mối quan hệ giữa cha mẹ và con chỉ dừng ở việc kiểm tra, nhắc nhở hoặc cấm đoán, trẻ sẽ có xu hướng giấu kín các hoạt động của mình trên mạng vì sợ bị mắng hoặc bị tịch thu điện thoại. Ngược lại, khi cha mẹ duy trì được sự lắng nghe và tôn trọng, trẻ sẽ dễ chia sẻ hơn nếu gặp những tình huống bất thường.

Chuyên gia cũng lưu ý, những thay đổi nhỏ trong hành vi của trẻ đôi khi chính là tín hiệu cảnh báo. Việc đột ngột thu mình, lo lắng mỗi khi có thông báo trên điện thoại, xóa lịch sử trò chuyện, thức khuya hơn bình thường, mất hứng thú với các hoạt động ngoài đời hoặc trở nên cáu gắt khi bị hỏi về các mối quan hệ trên mạng đều là những biểu hiện cha mẹ cần quan tâm thay vì chỉ cho rằng đó là tâm lý tuổi mới lớn.

"Điều trẻ cần nhất không phải là một người giám sát 24/24 giờ, mà là một người đủ tin cậy để các em có thể tìm đến khi cảm thấy bất an. Không có phần mềm hay ứng dụng nào có thể thay thế vai trò đó của cha mẹ", bà Lê Anh nhấn mạnh.

Trong bối cảnh trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian trên môi trường số, đặc biệt trong kỳ nghỉ hè, việc bảo vệ các em không thể chỉ dừng lại ở lời nhắc "không nói chuyện với người lạ" hay giới hạn số giờ sử dụng điện thoại. Quan trọng hơn là giúp trẻ nhận diện nguy cơ, xây dựng kỹ năng ứng xử trên không gian mạng và duy trì một môi trường gia đình đủ cởi mở để con sẵn sàng chia sẻ khi gặp rắc rối. Bởi chiếc điện thoại không phải là nguyên nhân tạo ra rủi ro, nhưng khoảng trống trong sự đồng hành của người lớn có thể khiến những rủi ro ấy trở nên khó lường hơn bao giờ hết.