Cạm bẫy livestream khiêu dâm - Bài 1: Ranh giới giữa tội phạm và nạn nhân

Không thể đánh đồng trách nhiệm

Ngày 5/11/2026, Công an tỉnh Lào Cai thông tin khởi tố 4 bị can về tội "Truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy". Theo kết quả điều tra, đường dây hoạt động từ năm 2025, với sự phân công giữa người quản lý, điều hành, trả công và người trực tiếp livestream. 

Đáng chú ý, các đối tượng sử dụng Telegram, Zalo, Facebook để tiếp cận, dụ dỗ phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, không có việc làm ổn định tham gia.

Vụ án đặt ra vấn đề không chỉ về hành vi phát tán nội dung khiêu dâm, mà còn về trách nhiệm của những phụ nữ được tuyển mộ vào đường dây. Họ là người chủ động tham gia hoạt động vi phạm pháp luật hay có trường hợp bị lừa dối, lợi dụng để phục vụ mục đích kiếm tiền của người khác?

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, hành vi livestream và phát tán nội dung khiêu dâm có thể cấu thành tội Truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy theo Điều 326 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, việc xuất hiện trong một video nhạy cảm hoặc nhận tiền không đủ để kết luận một người phạm tội.

Cơ quan tố tụng phải chứng minh cả hành vi và lỗi cố ý. Cụ thể, người phụ nữ có nhận thức được tính chất khiêu dâm của nội dung và biết hành vi của mình đang góp phần truyền bá nội dung đó hay không?

Nếu biết rõ tính chất hoạt động, chủ động livestream để người xem trả tiền theo dõi, yêu cầu thực hiện hành vi khiêu dâm và có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người trực tiếp phát sóng vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc nhận tiền công thấp hơn người tổ chức hoặc không được chia phần lớn lợi nhuận không đương nhiên giúp họ được miễn trách nhiệm.

Nhưng trách nhiệm của người trực tiếp livestream không thể đánh đồng với người đứng sau đường dây. Theo Điều 17 Bộ luật Hình sự, đồng phạm có thể gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức. Người chủ mưu, cầm đầu; người tuyển mộ, thúc đẩy người khác tham gia; người quản lý tài khoản, hỗ trợ kỹ thuật, tổ chức thanh toán và người trực tiếp phát sóng có thể giữ những vai trò khác nhau.

Muốn xác định đúng trách nhiệm, phải làm rõ từng người đã làm gì, có biết mục đích phạm tội và cố ý cùng thực hiện hay không. Ngay cả khi có sự phân công công việc, cũng không thể mặc nhiên coi đó là phạm tội có tổ chức nếu chưa chứng minh được sự câu kết chặt chẽ giữa những người tham gia.

Tự nguyện hay bị lợi dụng?

Theo luật sư Đặng Văn Cường, một trong những nội dung quan trọng nhất cần làm rõ là cách thức các đối tượng tiếp cận, tuyển mộ phụ nữ. Việc sử dụng Telegram, Zalo, Facebook để dụ dỗ người có hoàn cảnh khó khăn không đơn thuần là phương tiện liên lạc. Đây còn là đầu mối để xác định người phụ nữ được giới thiệu công việc ra sao, biết những gì trước khi tham gia và có bị che giấu bản chất hoạt động hay không.

Cơ quan điều tra cần xác minh ai là người liên hệ, các đối tượng đã hứa hẹn về thu nhập thế nào, có cung cấp thông tin gian dối về tính chất công việc, địa điểm, phạm vi phát sóng và việc sử dụng hình ảnh hay không. Tin nhắn, cuộc gọi, thỏa thuận ban đầu và dữ liệu điện tử có thể giúp xác định mức độ nhận thức của từng người.

Luật sư phân tích, cần phân biệt ít nhất ba trường hợp. Thứ nhất, người phụ nữ biết rõ nội dung khiêu dâm được phát trực tiếp cho khách hàng trả tiền, tự nguyện thực hiện để nhận thù lao. Nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, họ có thể phải chịu trách nhiệm với vai trò người thực hành.

Thứ hai, họ biết mình tham gia một hoạt động có nội dung tình dục nhưng bị che giấu về quy mô, mục đích hoặc cách thức khai thác. Chẳng hạn, được giới thiệu chỉ biểu diễn trong phạm vi riêng tư nhưng thực tế hình ảnh lại được phát trên các trang web đen, ghi lại, lưu trữ hoặc sử dụng ngoài thỏa thuận. Khi đó, phải xác định chính xác phạm vi nhận thức và ý chí của họ. Không thể quy trách nhiệm cho người phụ nữ đối với những hành vi phát tán, chỉnh sửa hoặc khai thác vượt quá sự hiểu biết và đồng ý của họ.

Thứ ba, người phụ nữ bị đe dọa, khống chế hoặc lợi dụng tình trạng lệ thuộc. Việc bị giữ giấy tờ, kiểm soát tài khoản, đe dọa phát tán hình ảnh riêng tư hoặc buộc tiếp tục livestream để trả nợ là những dấu hiệu cần được xác minh. Khi đó, khả năng từ chối, chấm dứt công việc và mức độ tự nguyện có ý nghĩa trực tiếp trong việc xem xét trách nhiệm hình sự.

Đáng chú ý, Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 đã xác định bóc lột tình dục bao gồm việc sử dụng nạn nhân để sản xuất sản phẩm khiêu dâm hoặc ép buộc trình diễn khiêu dâm. Theo luật sư, nếu có căn cứ về việc tuyển mộ nhằm mục đích bóc lột tình dục bằng các thủ đoạn luật định, cơ quan chức năng cần tiếp tục xác minh dấu hiệu của tội Mua bán người theo Điều 150 Bộ luật Hình sự.

Hoàn cảnh khó khăn tự thân chưa đủ để xác định một người là nạn nhân. Điều cần làm rõ là các đối tượng có lợi dụng tình trạng quẫn bách, lệ thuộc hoặc dễ bị tổn thương để tuyển mộ, kiểm soát và khai thác họ hay không. Cơ chế trả công cũng cần được xem xét: ai quyết định mức thù lao, ai quản lý doanh thu, người livestream được nhận bao nhiêu, có bị khấu trừ hoặc buộc trả những khoản phí bất hợp lý hay không.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, nếu xác định có phụ nữ là nạn nhân của hành vi mua bán người hoặc bóc lột tình dục, cần bảo vệ danh tính, ngăn chặn việc tiếp tục phát tán hình ảnh, video nhạy cảm; đồng thời hỗ trợ tâm lý, y tế, pháp lý và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.

"Ranh giới giữa một người tự nguyện thực hiện hành vi vi phạm pháp luật với một người bị biến thành đối tượng để bóc lột tình dục là ranh giới rất quan trọng về mặt pháp lý và nhân đạo", luật sư nhấn mạnh. Vì vậy, xử lý nghiêm người tổ chức, điều hành và trục lợi phải đi cùng việc làm rõ hoàn cảnh, nhận thức và mức độ tự nguyện của từng phụ nữ tham gia.