Cấm lấy tạng người dưới 18 tuổi để ghép cho người khác
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình trước khi Quốc hội biểu quyết
Sáng 21/11, Quốc hội thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, gồm 7 chương, 39 điều, có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Luật siết điều kiện hiến tạng khi còn sống, mở rộng nguồn hiến sau khi qua đời, đồng thời bổ sung các cơ chế bảo vệ người hiến và ngăn chặn mua bán bộ phận cơ thể người.
Trẻ dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh trong trường hợp đặc biệt
Một trong những quy định đáng chú ý là không được lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi để ghép cho người khác, kể cả khi người đó đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Nhóm tuổi này cũng không được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể hoặc hiến xác.
Ngoại lệ duy nhất là người dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh thuộc danh mục cho phép khi còn sống, với người nhận là anh, chị hoặc em ruột và không có người hiến trưởng thành phù hợp.
Người hiến phải đồng ý, đủ sức khỏe và được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe; đồng thời được đánh giá tâm lý, xã hội phù hợp với độ tuổi. Việc hiến phải có văn bản đồng ý của cả cha và mẹ đẻ, hoặc người còn lại nếu một trong hai người đã chết. Cha mẹ cũng phải được tư vấn độc lập nhằm bảo đảm quyết định tự nguyện, không bị ép buộc.
Quy trình lấy mô còn phải được kiểm soát qua nhiều cấp. Cơ sở y tế chỉ được thực hiện sau khi có văn bản đồng ý của người đứng đầu hoặc người được ủy quyền, trên cơ sở chấp thuận bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép mô. Hội đồng gồm chuyên gia y tế, pháp luật, tâm lý và đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức đại diện, bảo vệ quyền trẻ em. Thành viên hội đồng không được trực tiếp tham gia lấy, ghép mô trong trường hợp này.
Trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình trước khi Quốc hội biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định nguyên tắc không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Việc đăng ký hiến chỉ áp dụng với người đủ 18 tuổi trở lên, có đủ năng lực nhận thức và hoàn toàn tự nguyện.
Theo bà Đào Hồng Lan, quy định ngoại lệ được giữ lại nhằm bảo vệ cơ hội sống của những trẻ mắc bệnh máu ác tính, bệnh máu bẩm sinh nặng, khi ghép tế bào gốc từ anh, chị, em ruột là cơ hội chữa khỏi duy nhất. Trường hợp này có thể hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu.
Trưởng ngành y tế nhấn mạnh, việc hiến phải có sự đồng ý của chính trẻ và văn bản đồng ý của cha mẹ. Cả trẻ và cha mẹ đều được tư vấn độc lập, đánh giá tâm lý - xã hội; đồng thời có Hội đồng tư vấn với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em.
"Chỉ cần trẻ hoặc cha mẹ có biểu hiện không đồng thuận ở bất kỳ thời điểm nào, việc lấy mô tái sinh phải dừng lại ngay lập tức", Bổ trưởng Đào Hồng Lan nói.
Người từ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến tạng trong gia đình
Với người trưởng thành hiến bộ phận cơ thể khi còn sống, luật phân chia thành hai nhóm tuổi. Người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình. Người từ đủ 25 tuổi trở lên có thể hiến cho cả người ngoài gia đình, nhưng không được đích danh chỉ định hoặc lựa chọn người nhận, trừ trường hợp người nhận là thành viên gia đình.
Thành viên gia đình được xác định gồm vợ, chồng, cha mẹ đẻ, con đẻ, anh, chị, em ruột cùng cha mẹ hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha và ông bà nội, ngoại. Trường hợp hiến tạng giữa vợ chồng phải đáp ứng thời gian kết hôn tối thiểu do Chính phủ quy định.
Người hiến phải đăng ký, đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và đánh giá tâm lý, xã hội. Cơ sở y tế phải thành lập Hội đồng tư vấn lấy, ghép bộ phận cơ thể gồm các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý để đánh giá điều kiện, bảo đảm người hiến tự nguyện, không bị cưỡng ép.
Luật nghiêm cấm mua bán mô, bộ phận cơ thể người và xác; quảng cáo, môi giới hiến, nhận tạng vì mục đích thương mại; lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế để lấy mô, tạng. Việc tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài mua bán tạng hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam ghép tạng trái quy định cũng bị cấm.
Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, luật nâng độ tuổi được hiến tạng cho người ngoài gia đình từ 18 lên 25 tuổi nhằm bảo đảm người hiến trưởng thành hơn về nhận thức, độc lập trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế. Khi hiến cho người ngoài gia đình, việc phân bổ do cơ quan điều phối quốc gia thực hiện để ngăn chặn nguy cơ mua bán.
Hiến tạng sau khi qua đời phải có sự đồng thuận của gia đình
Luật mở rộng cơ hội hiến mô, bộ phận cơ thể từ người đủ 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, kể cả khi họ chưa đăng ký hiến lúc còn sống.
Việc lấy mô, tạng chỉ được thực hiện khi không có thông tin cho thấy người đã mất từng phản đối và người đại diện bày tỏ nguyện vọng hiến bằng văn bản, được những người cùng hàng đại diện đồng thuận.
Thứ tự người đại diện gồm cha mẹ đẻ, vợ hoặc chồng, con ruột từ đủ 18 tuổi; nếu không có những người này thì đến anh, chị, em ruột từ đủ 18 tuổi; cuối cùng là ông bà nội, ngoại.
Ngay cả với người đã đăng ký hiến hoặc có văn bản đồng ý khi còn sống, người đại diện vẫn phải bày tỏ nguyện vọng hiến bằng văn bản và bảo đảm sự đồng thuận của những người cùng hàng. Cơ sở y tế không được lấy mô, tạng nếu người đại diện từ chối hoặc có biểu hiện không đồng thuận, không hợp tác.
Việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn đánh giá độc lập, với kết luận thống nhất của tất cả thành viên. Người trực tiếp điều trị, tư vấn hiến hoặc tham gia kíp lấy, ghép không được tham gia hội đồng xác định tình trạng này.
Sau khi lấy tạng, cơ sở y tế có trách nhiệm khôi phục thẩm mỹ cơ thể người hiến, phối hợp với gia đình tổ chức lễ truy điệu. Người hiến được chứng nhận đã hiến tạng và thực hiện chế độ tang lễ, mai táng theo quy định.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác
Người hiến được cấp bảo hiểm y tế, thân nhân được ưu tiên ghép tạng
Luật bổ sung nhiều chính sách nhằm bảo vệ và tri ân người hiến. Người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến; khám sức khỏe định kỳ phù hợp với bộ phận đã hiến; cấp thẻ bảo hiểm y tế và chứng nhận hiến tạng.
Nếu sau này có tên trong danh sách người bệnh chờ ghép, người từng hiến tạng được hưởng chế độ ưu tiên. Ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí chăm sóc, phục hồi sức khỏe ngay sau khi hiến, khám định kỳ và đóng bảo hiểm y tế, trừ những trường hợp có cơ chế chi trả riêng theo luật.
Người hiến mô cũng được hưởng một hoặc một số quyền lợi như chăm sóc sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến, cấp chứng nhận, hỗ trợ chi phí hợp lý hoặc quà tặng và ưu tiên ghép mô khi có chỉ định y tế.
Đối với người hiến tạng sau khi chết não, chết tuần hoàn, cha mẹ đẻ, vợ hoặc chồng, con ruột và anh, chị, em ruột được ưu tiên ghép nếu có tên trong danh sách chờ. Nếu thân nhân đang chờ ghép tại thời điểm người hiến qua đời, họ được ưu tiên nhận bộ phận cơ thể phù hợp từ chính người hiến mà không phải áp dụng các tiêu chí xếp thứ tự ưu tiên thông thường. Các bộ phận còn lại được điều phối theo quy định chung.
Việc phân bổ tạng được thực hiện thông qua cơ quan điều phối quốc gia và cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người. Tiêu chí phân bổ gồm mức độ hòa hợp giữa người hiến và người nhận, tình trạng cấp thiết về y khoa, hiệu quả sau ghép, đặc điểm người bệnh và thời gian chờ. Ngoài người từng hiến tạng và thân nhân người hiến sau khi chết, trẻ em cũng thuộc nhóm được ưu tiên.
Thông tin về người đăng ký hiến, người hiến và người nhận ghép phải được mã hóa, bảo mật. Cơ sở dữ liệu này thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, được kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh, xác thực điện tử.
Luật cũng mở rộng phạm vi quản lý đối với hoạt động lấy, bảo quản, sản xuất, nuôi cấy, cung ứng mô, tế bào và các sản phẩm từ mô, tế bào phục vụ điều trị, nghiên cứu khoa học. Các sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, được ghi nhãn và truy xuất nguồn gốc khi lưu hành.
Ngày 20/5 hằng năm được chọn là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể, nhằm tôn vinh người hiến và gia đình. Luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2028; cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành và đưa vào vận hành trước ngày 31/12/2028.