Cần để trung thực trở thành thành lợi thế cạnh tranh

Chỉ trong ít ngày, dư luận liên tiếp chứng kiến những vụ việc tưởng chừng không liên quan đến nhau mà chỉ có một điểm chung đó là những hàng hóa dịch vụ được làm giả.

Một hệ thống nha khoa bị cơ quan điều tra cáo buộc quảng cáo răng sứ cao cấp nhưng sử dụng vật liệu giá rẻ để hưởng phần chênh lệch. Một phòng khám đa khoa bị khởi tố vì dùng nhiều thủ đoạn "vẽ bệnh", thổi phồng tình trạng sức khỏe, thậm chí tạo dấu hiệu bệnh lý giả để buộc bệnh nhân chi trả những gói điều trị đắt đỏ. Trên mạng xã hội, câu chuyện chiếc vương miện từng được công bố trị giá hàng tỷ đồng bị nghi ngờ về giá trị thực cũng tạo ra nhiều tranh luận. 

Nếu chỉ nhìn từng vụ việc riêng lẻ, đây là những hành vi vi phạm pháp luật trong các lĩnh vực hoàn toàn khác nhau: từ y tế, thương mại, dịch vụ làm đẹp đến những phần thưởng trong các cuộc thi hoa hậu. Tuy nhiên, đặt các sự việc cạnh nhau sẽ thấy chúng phản ánh một hiện tượng đáng suy ngẫm hơn. Đó là sự dịch chuyển từ những hành vi gian dối mang tính cá nhân sang những mô hình trục lợi được tổ chức bài bản, có phân công, có quy trình và biết khai thác tối đa tâm lý cũng như lòng tin của người tiêu dùng.

Điểm đáng chú ý là ở các vụ việc này, đối tượng bị đánh tráo không đơn thuần là sản phẩm. Điều bị đánh tráo trước hết là thông tin.

Khách hàng lựa chọn một loại răng sứ vì tin vào xuất xứ và chất lượng được quảng cáo. Bệnh nhân đồng ý điều trị vì tin vào kết quả khám bệnh và chỉ định chuyên môn của bác sĩ. Ngay cả giá trị của một chiếc vương miện cũng được công chúng tiếp nhận thông qua những thông tin được công bố hơn là khả năng tự mình kiểm chứng.

Nói cách khác, cái được mua bán không chỉ là hàng hóa mà còn là niềm tin.

Đó cũng là lý do vì sao có thể xem những hiện tượng này dưới góc độ kinh tế học. Giải Nobel Kinh tế George Akerlof từng chỉ ra rằng khi người mua không có đủ thông tin để phân biệt giữa hàng hóa tốt và hàng hóa kém chất lượng, thị trường sẽ rơi vào tình trạng bất cân xứng thông tin. Hệ quả không chỉ là người tiêu dùng chịu thiệt mà cả những doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng bị cạnh tranh bất bình đẳng. Theo thời gian, hàng hóa tốt có nguy cơ bị đẩy khỏi thị trường bởi những sản phẩm được đầu tư nhiều hơn cho việc tạo dựng hình ảnh thay vì tạo ra giá trị thực.

Nhìn từ thực tiễn trong nước, có thể thấy biểu hiện của hiện tượng này đang ngày càng đa dạng. Nếu trước đây hành vi làm giả chủ yếu tập trung vào sản phẩm thì hiện nay sự giả dối đã mở rộng sang cả thông tin, giấy tờ, quy trình chuyên môn, chứng nhận chất lượng, hoạt động quảng cáo và truyền thông. Nói cách khác, nhiều đối tượng không còn tìm cách làm giả hàng hóa mà tìm cách làm giả thông tin để có được sự tin cậy của xã hội.

Đây mới là thách thức lớn nhất đối với công tác quản lý nhà nước. Một nền kinh tế thị trường không thể vận hành chỉ bằng các quy định pháp luật mà còn dựa trên niềm tin giữa các chủ thể tham gia thị trường. Khi niềm tin bị khai thác như một công cụ để trục lợi, chi phí giao dịch của toàn xã hội sẽ tăng lên. Người tiêu dùng phải kiểm tra nhiều hơn, doanh nghiệp phải chứng minh nhiều hơn và cơ quan quản lý phải giám sát với cường độ lớn hơn. Cuối cùng, toàn bộ nền kinh tế đều phải trả giá.

Điều đáng nói là nền kinh tế của sự giả dối không chỉ lấy tiền của người tiêu dùng. Nó còn tước đoạt cơ hội của những người làm ăn chân chính.

Một doanh nghiệp đầu tư hàng chục năm xây dựng thương hiệu có thể bị cạnh tranh bởi một doanh nghiệp đầu tư vài tháng để xây dựng... hình ảnh. Một bác sĩ tận tâm có thể mất bệnh nhân vào tay những người giỏi quảng cáo hơn giỏi chuyên môn. Một cửa hàng trung thực có thể thua cuộc trước nơi bán hàng bằng những lời hứa không có thật.

Nếu sự giả dối mang lại lợi nhuận cao hơn sự trung thực, thị trường sẽ phát đi một tín hiệu cực kỳ nguy hiểm: Đạo đức và sự trung thực không còn là lợi thế cạnh tranh. Đó mới là tổn thất lớn nhất.

Thiệt hại không chỉ nằm ở hàng trăm tỷ đồng bị chiếm đoạt, cũng không chỉ là số thuế thất thoát mà là sự méo mó của toàn bộ môi trường kinh doanh.

Khi cái giả kiếm được nhiều tiền hơn cái thật, người trung thực sẽ hoặc bị loại khỏi cuộc chơi, hoặc bị cám dỗ phải trở thành một phần của cuộc chơi ấy. Khi người mua không còn phân biệt được thật - giả, tốt - xấu, họ sẽ mất niềm tin vào toàn bộ thị trường. Cuối cùng, hàng hóa tốt cũng bị định giá như hàng hóa xấu, doanh nghiệp tử tế cũng bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ như doanh nghiệp gian dối. Người chịu thiệt cuối cùng không chỉ là người tiêu dùng mà là cả nền kinh tế.

Bởi vậy, xử lý các vụ án cụ thể là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng một môi trường mà trong đó sự trung thực trở thành lợi thế cạnh tranh, còn gian dối trở thành một lựa chọn có chi phí quá lớn để không ai muốn đánh đổi. Chỉ khi đó, những doanh nghiệp làm ăn chân chính mới được bảo vệ và lòng tin của xã hội mới không tiếp tục bị bào mòn sau mỗi vụ việc gây chấn động dư luận.