Chính sách thuế với giao dịch liên kết: Từ điều chỉnh kỹ thuật đến thay đổi chiến lược

Từ khuôn khổ cũ đến yêu cầu mới

Dự thảo Nghị định được thiết kế để đồng bộ với Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 (có hiệu lực từ 1/7/2026), đồng thời kế thừa có chọn lọc các quy định còn phù hợp từ Nghị định 132/2020/NĐ-CP và văn bản sửa đổi sau đó.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận lần này không chỉ dừng ở việc "sửa lỗi" các bất cập trong quá trình thực thi, mà hướng tới một hệ thống quản lý giao dịch liên kết mang tính chuẩn hóa, minh bạch và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Giao dịch liên kết - vốn là các giao dịch giữa các bên có quan hệ sở hữu hoặc kiểm soát đáng kể - luôn tiềm ẩn rủi ro bị lợi dụng để chuyển giá, làm giảm nghĩa vụ thuế tại Việt Nam. Vì vậy, việc xác định rõ thế nào là "quan hệ liên kết" (ngưỡng 25% sở hữu, cổ đông lớn nhất, hay cùng chịu kiểm soát bởi bên thứ ba) tiếp tục là nền tảng quan trọng để cơ quan thuế kiểm soát.

Không chỉ chống thất thu, mà còn tái định hình môi trường tuân thủ

Dự thảo Nghị định không đơn thuần nhằm tăng thu ngân sách, mà còn hướng đến tái cấu trúc hành vi tuân thủ của doanh nghiệp.

Việc bổ sung và làm rõ hai loại dữ liệu: Cơ sở dữ liệu thương mại (từ người nộp thuế); Cơ sở dữ liệu quản lý thuế (từ cơ quan thuế) cho thấy xu hướng chuyển sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu lớn và đối chiếu đa nguồn. Điều này sẽ làm giảm "khoảng xám" trong xác định giá giao dịch liên kết - vốn là điểm yếu lớn trong các quy định trước đây.

CbCR: thay đổi nhỏ về ngưỡng, thay đổi lớn về triết lý

Một trong những điều chỉnh quan trọng nhất trong dự thảo Nghị định nằm ở Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR).

Trước đây, ngưỡng doanh thu 18.000 tỷ đồng được sử dụng như một tiêu chí cứng. Tuy nhiên, dự thảo mới chuyển sang ngưỡng 750 triệu euro, phù hợp với chuẩn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) trong khuôn khổ Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) Action 13.

Sự thay đổi này mang nhiều ý nghĩa:

Thứ nhất, phản ánh sự thừa nhận rằng chính sách thuế không thể tách rời khỏi biến động tỷ giá và môi trường quốc tế.

Thứ hai, đưa Việt Nam vào quỹ đạo chung của các quốc gia đang triển khai chống chuyển giá toàn cầu.

Thứ ba, chuyển từ tư duy "quy đổi nội địa" sang "neo chuẩn quốc tế".

Đồng thời, việc xác định ngưỡng dựa trên năm tài chính liền kề trước năm báo cáo cũng giúp Việt Nam tuân thủ đầy đủ tiêu chuẩn tối thiểu của BEPS — tránh rủi ro bị đánh giá không tương thích trong hợp tác thuế quốc tế.

Số hóa quản lý thuế: bước đi không thể đảo ngược

Một điểm cải cách đáng chú ý là yêu cầu Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR) phải được nộp thông qua Cổng dịch vụ công quốc gia hoặc hệ thống quản lý thuế, đồng thời áp dụng định dạng XML theo chuẩn quốc tế.

Quy định này cho thấy hệ thống thuế đang chuyển mạnh sang hướng điện tử hóa và chuẩn hóa dữ liệu, qua đó tạo nền tảng cho việc kết nối, chia sẻ và đối chiếu thông tin xuyên biên giới — yếu tố ngày càng quan trọng trong kiểm soát hoạt động của các tập đoàn đa quốc gia.

Tác động hai chiều: giảm gánh nặng, nhưng tăng áp lực minh bạch. Việc nâng ngưỡng doanh thu lên 750 triệu euro có thể giúp giảm số lượng doanh nghiệp phải lập CbCR, từ đó cắt giảm chi phí tuân thủ và thủ tục hành chính.

Tuy nhiên, đổi lại, chính sách này cũng làm tăng mức độ giám sát đối với các tập đoàn quy mô lớn — nhóm có rủi ro chuyển giá cao nhất. Nói cách khác, cách tiếp cận đang chuyển từ quản lý dàn trải sang tập trung vào những đối tượng có ảnh hưởng lớn và tiềm ẩn rủi ro cao.

Dự thảo Nghị định cho thấy một bước chuyển rõ rệt trong tư duy quản lý thuế: từ xử lý các vấn đề nội tại sang đồng bộ với chuẩn mực quốc tế, từ kiểm soát thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, và từ phản ứng bị động sang chủ động tham gia cuộc chơi chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.

Trong bối cảnh các quy tắc thuế quốc tế ngày càng siết chặt, đặc biệt dưới tác động của các sáng kiến như BEPS, việc hoàn thiện khung pháp lý về giao dịch liên kết không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là bước đi chiến lược nhằm bảo vệ nguồn thu và nâng cao vị thế của Việt Nam trong hệ thống thuế toàn cầu.