Chọn bằng cử nhân hay chứng chỉ nghề?

Cú rẽ hướng của những người "đủ điểm đỗ đại học"

Năm 2024, Kha Thần Hy đạt mức điểm đủ để bước chân vào các trường đại học tư thục sau kỳ thi Gaokao (Kỳ thi tốt nghiệp THPT) khốc liệt. Thế nhưng, cậu lại khiến nhiều người bất ngờ khi quyết định nhập học tại một trường cao đẳng nghề.

Với một khoản vay mua nhà đang đè nặng và một người anh đang theo học đại học, gia đình Hy đã làm một phép tính thực tế về tỷ lệ lợi nhuận của một tấm bằng cử nhân 4 năm. Tại Cao đẳng Nghề thành phố Vũ Hán, chương trình giáo dục mầm non hứa hẹn thời gian học ngắn, thực tập chuyên sâu và khả năng đi làm sớm.

"Điều thu hút tôi là việc đào tạo thực hành và cơ hội thực tập sớm. So với đại học, nó thực tế hơn và giúp tôi sẵn sàng làm việc ngay", Hy chia sẻ.

Sự lựa chọn của Hy không còn là cá biệt. Theo các báo cáo giáo dục mới nhất tại Trung Quốc, số lượng học sinh đạt điểm chuẩn đại học nhưng quyết định rẽ hướng sang hệ cao đẳng nghề đã tăng gấp đôi trong vòng 3 năm qua. Tại một số địa phương như Quảng Đông hay Chiết Giang, có những chuyên ngành kỹ thuật tại trường nghề ghi nhận mức điểm đầu vào cao hơn cả các trường đại học công lập tốp giữa.

Mặt khác, với con số kỷ lục hơn 12 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học gia nhập thị trường lao động mỗi năm, sự cạnh tranh đã trở nên nghẹt thở. Phó giáo sư Cao Sơn Xuyên (Đại học Phục Đán) nhận định rằng quan niệm "bằng cấp cao mặc định lương khủng" đang dần lỗi thời. Ông phân tích: "Giới trẻ hiện nay nhìn nhận giáo dục qua lăng kính thực tế hơn. Một khi trường nghề chứng minh được khả năng mang lại công việc và thu nhập ổn định, vị thế của hệ giáo dục này trong xã hội tự khắc sẽ được nâng cao".

Ưu thế nào khiến trường nghề lên ngôi?

Tại sao trường nghề lại bắt đầu "thắng thế" trong mắt các nhà tuyển dụng? Câu trả lời nằm ở sự chuyên môn hóa. Trong khi chương trình đại học thường nặng về lý thuyết, các trường nghề đang thiết kế lại lộ trình học xoay quanh nhu cầu thị trường.

Tại trường của Kha Thần Hy, các hiệu trưởng trường mầm non sẽ trực tiếp đứng lớp, giảng viên phải làm việc tại nhà trẻ hàng năm và các phòng thí nghiệm mô phỏng được đầu tư để tái hiện môi trường làm việc thực tế. Hy khẳng định: "Đừng chọn đại học chỉ vì điểm số của bạn cho phép. Trường nghề cung cấp kỹ năng thực tế để bạn có thể làm việc ngay thay vì tốn thời gian đào tạo lại".

Khả năng thích nghi cũng là một yếu tố then chốt. Bà Tiêu Miện, giám sát tuyển dụng, nhận xét rằng lợi thế của sinh viên nghề là sự bền bỉ và hiệu quả khi bắt tay vào làm việc thực tế. Dù vậy, bà cũng thẳng thắn chỉ ra "điểm khuyết" là tư duy hệ thống và khả năng quản trị dự án tổng thể. Đây vẫn là mảnh đất mà các chương trình đại học đang làm tốt hơn nhằm trang bị cho sinh viên tầm nhìn rộng hơn trong công việc.

Chọn "danh tiếng" hay "tương lai"?

Với những sinh viên như Thái Minh Hồng, người sẵn sàng từ chối tấm vé đại học để theo đuổi đam mê nghề nghiệp, quyết định này đến từ niềm tin mãnh liệt vào giá trị của đôi bàn tay. Hồng bộc bạch: "Tôi biết mình sẽ phải cạnh tranh với những cử nhân từ các trường danh tiếng. Thế nhưng, ở khía cạnh thực hành và quản lý lớp học, tôi tự tin mình có lợi thế riêng, bởi thị trường lao động hiện nay đang dần chuyển dịch sang ưu tiên những người giỏi chuyên môn và thạo kỹ thuật".

Dù bằng cấp cử nhân vẫn là "tấm vé" để được quy hoạch vào các vị trí lãnh đạo nguồn tại các doanh nghiệp lớn, nhưng thực tế cho thấy sự chênh lệch về thu nhập đang dần thu hẹp. Lý Hoa, sinh viên ngành cơ điện tử đến từ một trường nghề, ước tính mức lương khởi điểm của mình có thể đạt 8.000 tệ (khoảng 28 triệu VNĐ), cao hơn mức thu nhập trung bình tại địa phương. Cậu tin rằng các chứng chỉ nghề nghiệp là con đường trực tiếp nhất để tăng lương.

Vương Gia Hào, người đã trải qua cả hệ thống nghề lẫn đại học, đúc kết một cách đầy suy ngẫm: "Ở trường nghề, giáo viên cầm tay chỉ việc, tôi thấy rõ sự trưởng thành của mình. Còn ở đại học, chương trình quá lý thuyết và nặng về tự nghiên cứu, đôi khi tôi thấy mình ở đây chỉ để lấy cái bằng cho xong".

Xu hướng chọn kỹ năng thay vì bằng cấp tại quốc gia láng giềng là một tham chiếu đắt giá cho các bậc phụ huynh và học sinh Việt Nam trước ngưỡng cửa chọn nghề. Khi tấm bằng đại học không còn là "bảo chứng" cho một công việc nhàn hạ lương cao, việc tỉnh táo nhìn nhận năng lực bản thân và nhu cầu thị trường lao động chính là cách để người trẻ làm chủ tương lai của mình. Giống như Kha Thần Hy đã nói: "Lựa chọn con đường phù hợp với khả năng và xu thế thị trường đôi khi còn giá trị hơn việc cố theo đuổi một danh xưng hào nhoáng nhưng xa rời thực tế".