Chuyện "hỏi vợ" cho chồng của liệt sĩ trong bài thơ "Núi Đôi"

Nhân ngày giỗ lần thứ 72 của nữ anh hùng Trần Thị Bắc (16/3/1954 -16/3/2026), Báo Phụ nữ Việt Nam xin giới thiệu bài viết của nhà báo Ngô Văn Học - nguyên Tổng Biên tập báo Quân khu 1 - về câu chuyện nhân văn ít người biết phía sau bài thơ nổi tiếng:

Trong dịp Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 238 (Quân khu Việt Bắc) gặp mặt thân nhân liệt sĩ tại huyện Sóc Sơn cũ (nay là xã Sóc Sơn, TP Hà Nội), tôi tình cờ được biết một câu chuyện cảm động.

Có 81 gia đình liệt sĩ từ nhiều nơi được mời về để nhận lại tên người thân được khắc trên 81 ngôi mộ chiến sĩ vô danh đã anh dũng hy sinh trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp tại khu vực Núi Đôi, thuộc xã Phù Linh (nay là xã Sóc Sơn, Hà Nội). 

Sau khi làm xong phần nghi lễ, một cụ già gần 90 tuổi, râu tóc bạc phơ, nắm chặt tay một ông lão ngoài 70 tuổi, giơ cao và dõng dạc giới thiệu: "Đây là đồng chí Trịnh Khanh, chồng của nữ liệt sĩ Trần Thị Bắc, cũng chính là chàng trai nguyên mẫu trong bài thơ Núi Đôi".

Lời giới thiệu bất ngờ ấy khiến mọi người xúc động. Hóa ra người con gái trong thơ của nhà thơ Vũ Cao đã có chồng ngoài đời thực. Một sự thật còn đẹp hơn cả huyền thoại!

Đêm tân hôn trong vùng tạm chiếm

Lần theo địa chỉ, tôi tìm đến nhà ông Trịnh Khanh tại đội 8, xóm Đông, thôn Hậu Dưỡng, xã Kim Chung, huyện Đông Anh cũ (nay là xã Thiên Lộc, TP Hà Nội). Trong căn nhà cấp bốn giản dị, ông Khanh có tính tình cởi mở nhưng lại rất ít khi nói về mình. Dường như những ký ức của một thời trai trẻ, ông muốn giữ lại cho riêng mình và cho người đã khuất.

Ông Khanh sinh ra và lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo ở thôn Vệ Linh, xã Sóc Sơn. Năm 1947, khi vừa tròn 17 tuổi, Trịnh Khanh tình nguyện tham gia quân đội, vào đại đội Trần Quốc Tuấn (Trung đoàn 121), đơn vị chủ lực chiến đấu ở vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ. Dù nay đây mai đó, sống chết luôn cận kề, nhưng đời lính lúc nào cũng hồn nhiên, vô tư và vui như Tết.

Năm ấy, đơn vị của ông đóng quân gần khu sơ tán ở xã Bắc Sơn (nay là xã Trung Giã, TP Hà Nội). Một hôm, cậu Trần Nhu (biệt danh Nhu "bẻm mép"), quê Hà Tây, nét mặt hớn hở đến gặp Trịnh Khanh và bảo: "Cậu có một cô gái đồng hương rất xinh đẹp, đang học lớp y tá. Nếu muốn "cưa" thì bọn mình sẽ giúp".

Không ngờ lời nói vui ấy lại trở thành sự thật. Mối tình giữa anh bộ đội Trịnh Khanh và cô nữ du kích Trần Thị Bắc ở thôn Xuân Đoài, cùng quê Sóc Sơn, sau này trở thành biểu tượng đẹp về tình yêu quê hương, đất nước của lớp trẻ trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.

Ông Khanh xúc động nhớ lại: "Từ khi quen biết cho đến gần 2 năm sau (1952), tôi mới gặp lại Bắc khi cô ấy tiếp tục theo học lớp y tá của tỉnh Vĩnh Phúc. Chúng tôi hẹn ước với nhau: Khi nào thắng trận ở Bắc Hồng (Đông Anh) sẽ về tổ chức đám cưới. Thời gian đó, Bắc thường sang chơi, nấu cơm cho anh em trong đơn vị và được mọi người quý mến gọi là "nàng dâu" của tiểu đoàn".

Đặc biệt, chính trị viên đại đội Nguyễn Viết Bát luôn quan tâm, tạo điều kiện để hai người thường xuyên được gặp nhau. Những khoảnh khắc ngắn ngủi ấy mang ý nghĩa rất lớn, giúp họ hiểu thế nào là hạnh phúc của những người yêu nhau.

Sau đó, Trần Thị Bắc quay về Phù Linh tiếp tục hoạt động du kích trong vùng địch hậu, còn Trịnh Khanh lại bước vào những trận đánh mới.

Cuối năm 1953, trước trận đánh tiêu diệt quân địch càn quét ở xã Bắc Hồng, chính trị viên Nguyễn Viết Bát ghé sát tai ông nói: "Đánh xong trận này, tớ sẽ cho cậu 3 ngày ra vùng tự do để cưới vợ".

Vốn từng làm công tác văn phòng đại đội, ông Khanh liền rút giấy bút trong túi ra và viết vội một "công văn": "Đại đội Trần Quốc Tuấn đồng ý giải quyết cho đồng chí Trịnh Khanh về quê tổ chức lễ cưới với cô Trần Thị Bắc, đề nghị gia đình và chính quyền địa phương tạo điều kiện giúp đỡ… Ký tên…".

"Thảo xong bức thư, tôi đưa ngay cho chính trị viên duyệt và anh Bát cầm bút ký liền. Không ngờ, sau trận đánh ấy, anh Bát đã vĩnh viễn ra đi không bao giờ trở lại", ông Khanh ngậm ngùi.

Phần vì tiếc thương người chính trị viên đại đội, phần để thực hiện mong muốn của anh cho hai người sớm nên duyên vợ chồng, ông Khanh xin phép đơn vị 3 ngày về quê. "Khi đưa cho Bắc xem lá thư có chữ ký của chính trị viên Nguyễn Viết Bát, em im lặng không nói điều gì, mà hai hàng nước mắt cứ trào ra...", ông Khanh nhớ lại.

Hai người quyết định xin phép gia đình tổ chức đám cưới. Nhưng khi bàn đến việc cụ thể thì cả hai đều khóc, vì hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt, họ không có tiền để mua thuốc, nước mời bạn bè.

"Bắc trở lại vùng địch hậu gặp mẹ và thật bất ngờ, ngay hôm sau mẹ Bắc đã quẩy đôi quang gánh nặng, một bên là cậu em út Trần Văn Nhuận, một bên đầy bánh kẹo lên vùng tự do Hồng Kỳ để làm lễ cưới. Đêm tân hôn hôm đó, vợ chồng tôi được mọi người quan tâm, chuẩn bị cho một ổ rơm lót đệm lá chuối khô trong một túp lều nhỏ trên sườn đồi. Hai ngày sau, chúng tôi lại phải chia tay nhau. Ngờ đâu đó là cuộc chia ly vĩnh viễn...", ông Bắc cho biết.

"Em sống trung thành, chết thủy chung"

Đầu năm 1954, khi thực dân Pháp tăng cường phòng thủ ở Điện Biên Phủ và ráo riết càn quét ở vùng hậu phương, Trần Thị Bắc nhận cùng lúc 2 quyết định: Tiếp tục đi học lớp y tá của tỉnh hoặc về làm công tác quân báo tại huyện đội Đa Phúc (nay thuộc Sóc Sơn). Cấp trên lo ngại cô đã bị lộ nên muốn chuyển vị trí công tác để bảo đảm an toàn.

Ông Lê Văn Túc, cán bộ cách mạng thôn Xuân Dục Đoài, xã Phù Linh, khi đó là tổ trưởng quân báo huyện Đa Phúc, kể lại trận chiến cuối cùng của nữ du kích Trần Thị Bắc:

Vào 22h đêm 16/3/1954 (sau 3 ngày quân ta mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ), sau khi bố trí xong lực lượng mai phục ở chùa Táo, Trần Thị Bắc nhận nhiệm vụ dẫn đường cho khoảng 30 cán bộ từ vùng địch hậu Lương Châu ra "vành đai trắng" Phù Linh.

Cô đi trước thăm dò. Khi vừa đến chân Núi Đôi, cô rơi vào ổ phục kích của địch. Chúng bắt và bịt miệng cô lại để chờ bắt toàn bộ đoàn cán bộ đi phía sau. Biết rõ âm mưu của địch, Bắc chống cự quyết liệt. Bất ngờ cô lao vào tên quan Pháp, bóp chặt chỗ hiểm khiến hắn đau đớn kêu rống lên. Một tên lính lê dương lập tức nổ súng, bắn trọn băng đạn vào ngực cô.

Nghe động, đoàn cán bộ phía sau đã kịp rút lui an toàn. Còn Trần Thị Bắc anh dũng hy sinh.

Bất chấp nguy hiểm, anh em du kích đã vượt qua vòng vây lửa đạn để đưa thi thể cô về Cầu Cốn - Vệ Sơn làm lễ truy điệu và mai táng trong niềm tiếc thương của đồng đội và nhân dân.

Ba tháng sau ngày cưới, ông Khanh nhận cùng lúc 3 lá thư, một của đồng đội, một của vợ nhắn là đã gửi cho ông chiếc đồng hồ và áo len, lá còn lại là của gia đình báo tin Trần Thị Bắc đã hy sinh. Ông lặng người đau đớn, nước mắt rơi xuống những dòng chữ trong bức thư.

Một chiều đông năm 1955, khi hòa bình lập lại, ông trở về làng tìm mộ vợ, tha thẩn bên gò cầu Cồn. Người em họ của liệt sĩ Trần Thị Bắc nhận ra anh rể đã òa lên khóc: "Chị Bắc nát ngực, máu đọng khô, nhiều viên đạn còn nằm trong đó".

Mặc dù chưa gặp và cũng chưa được chứng kiến tình yêu đôi lứa của anh bộ đội Cụ Hồ năm nào với liệt nữ Núi Đôi, nhưng nhà thơ Vũ Cao đã cảm nhận được những thổn thức từ trái tim của người chiến sĩ lúc ấy: "Mới đến đầu ao tin sét đánh/Giặc giết em rồi dưới gốc thông/Giữa đêm bộ đội vây Đồn Thứa/Em sống trung thành, chết thủy chung".

Hỏi vợ cho chồng liệt sĩ

Nỗi đau rồi cũng dần nguôi ngoai theo năm tháng. Cuối năm 1957, cả 3 người mẹ - mẹ đẻ của liệt sĩ Trần Thị Bắc cùng mẹ đẻ và mẹ nuôi của Trịnh Khanh - đã đến thôn Hậu Dưỡng, xã Kim Chung (nay là xã Thiên Lộc) để "hỏi vợ" cho ông.

Bà Phan Thị Khuyến, vợ ông Khanh bây giờ, là người hiểu lẽ đời, sống có tình, có nghĩa. Hàng năm, cứ đến ngày giỗ, Tết, bà Khuyến lại cùng các con về quê Núi Đôi để thắp hương cho người đã khuất và gặp gỡ họ hàng bên gia đình liệt sĩ.

Tình yêu cao đẹp của nữ liệt sĩ Núi Đôi và hạnh phúc của gia đình đã trở thành động lực giúp ông Khanh vượt qua mọi khó khăn, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ. Ông luôn tâm niệm một điều, đó là: Phải sống sao cho xứng đáng đối với những người đã ngã xuống vì nền độc lập tự do của tổ quốc.

Ông có 19 năm quân ngũ với quân hàm Thượng úy, sau đó chuyển ngành về Ban Lịch sử Đảng tỉnh Vĩnh Phúc, rồi làm Chủ nhiệm Khoa Lịch sử Đảng, Học viện Mác - Lênin cho đến khi nghỉ hưu. Với những đóng góp của mình, ông được tặng 5 Huân chương và Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng.

Ông Trịnh Khanh, người lính "anh đi bộ đội sao trên mũ", đã qua đời cách đây hơn 10 năm. Ngày 26/4/2018, Chủ tịch nước đã truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Trần Thị Bắc, người con gái Núi Đôi anh hùng của Sóc Sơn, Hà Nội.