Cục Môi trường: Cần xây dựng hệ sinh thái EPR đồng bộ để chính sách phát huy hiệu quả

Trao đổi với Báo Phụ nữ Việt Nam, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR), trong đó có trách nhiệm thu hồi và tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng, thực chất không phải là chính sách mới. Nội dung này đã được đặt nền móng từ Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, tiếp tục được kế thừa trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và được hoàn thiện, quy định cụ thể hơn trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.

Để triển khai chính sách này, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/1/2022, được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 05/2025/NĐ-CP ngày 06/1/2025; Bộ Nông nghiệp và Môi trường (trước đây là Bộ Tài nguyên và Môi trường) đã ban hành Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT, được sửa đổi, bổ sung tại Thông tư số 07/2025/TT-BTNMT. Đặc biệt, ngày 01/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 110/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về EPR, tạo hành lang pháp lý đầy đủ và đồng bộ hơn cho việc thực hiện chính sách này.

Theo các quy định nêu trên, Nhà sản xuất, nhập khẩu thực hiện trách nhiệm tái chế theo 2 phương thức là tự tổ chức tái chế (bao gồm tự tái chế, hợp đồng với đơn vị tái chế, ủy quyền cho đơn vị tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế, kết hợp cả 3 cách thức trên) hoặc theo phương thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Hiện nay đã có rất nhiều doanh nghiệp đã thực hiện chính sách này một cách thực chất và đem lại hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, vẫn còn gặp phải những khó khăn vướng mắc, cụ thể là:

Hạ tầng thu gom và phân loại chất thải tại nhiều địa phương vẫn chưa đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu thu hồi các sản phẩm, bao bì thải bỏ. Bên cạnh đó, năng lực thu gom, tái chế đối với một số dòng sản phẩm như pin xe điện, thiết bị điện, điện tử vẫn còn hạn chế so với yêu cầu thực tế.

EPR là cơ chế chuyển một phần trách nhiệm quản lý chất thải từ Nhà nước sang trách nhiệm của các doanh nghiệp có các sản phẩm, bao bì đi vào thị trường tiêu dùng theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền". Đây là chủ trương đúng đắn, phù hợp với xu thế quốc tế. Việc thực hiện trách nhiệm tái chế bước đầu đã ghi nhận sự tham gia chủ động của nhiều nhà sản xuất, nhập khẩu thông qua hình thức hợp đồng với các đơn vị tái chế, hoặc ủy quyền cho Tổ chức đại diện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) thực hiện.

Tuy nhiên, một số doanh nghiệp vẫn lựa chọn phương thức đóng góp tài chính hỗ trợ tái chế, đặc biệt là trong năm đầu thực hiện hoặc đối với các trường hợp có khối lượng sản phẩm, bao bì phải tái chế không lớn; nguyên nhân chủ yếu là do thủ tục thực hiện đơn giản. Trong khi đó, định hướng của chính sách EPR là khuyến khích doanh nghiệp trực tiếp tham gia hoặc liên kết tổ chức thực hiện hoạt động tái chế nhằm nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với toàn bộ vòng đời sản phẩm và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành tái chế.

Bên cạnh đó, vai trò của PRO chưa thực sự đáp ứng để thay mặt các nhà sản xuất, nhập khẩu liên kết với chính quyền địa phương thiết lập và vận hành các điểm thu hồi bảo đảm khối lượng, chất lượng sản phẩm, bao bì; đồng thời liên kết, nâng cấp các cơ sở tái chế để tổ chức tái chế các sản phẩm, bao bì đáp ứng yêu cầu về chất lượng sản phẩm. Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hoạt động và thúc đẩy phát triển các tổ chức PRO theo hướng chuyên nghiệp và minh bạch, nhằm nâng cao hiệu quả hỗ trợ nhà sản xuất, nhập khẩu thực hiện trách nhiệm tái chế. Đồng thời, PRO cần phát huy vai trò là đầu mối tổ chức thực hiện, tổng hợp thông tin và cung cấp dữ liệu, qua đó hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước trong công tác theo dõi, giám sát và đánh giá việc thực hiện trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu.

Nghị định số 110/2026/NĐ-CP được bàn hành đã quy định cụ thể cơ chế quản lý và sử dụng nguồn kinh phí đóng góp của nhà sản xuất, nhập khẩu cho hoạt động tái chế, thu gom và xử lý chất thải. Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ triển khai các chương trình, gói hỗ trợ từ nguồn kinh phí này để thực hiện tái chế sản phẩm, bao bì mà các nhà sản xuất, nhập khẩu đã đóng góp tài chính, đồng thời hỗ trợ các địa phương có thêm nguồn lực để xây dựng hạ tầng thu gom, phân loại và tái chế chất thải trên địa bàn.

Cần xây dựng hệ sinh thái EPR đồng bộ

Theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường, để EPR vận hành hiệu quả cần đồng thời hoàn thiện hạ tầng, cơ chế tổ chức thực hiện, chính sách khuyến khích và công cụ giám sát. Tuy nhiên, yếu tố then chốt nhất vẫn là xây dựng được hệ thống thu gom và tái chế vận hành thực chất, hiệu quả và bền vững.

"Bản chất của EPR không chỉ là thực hiện nghĩa vụ tài chính hay hoàn thành thủ tục hành chính, mà mục tiêu cuối cùng là bảo đảm sản phẩm, bao bì sau sử dụng được thu gom, tái chế và quay trở lại nền kinh tế tuần hoàn", ông nhấn mạnh.

Theo ông Trung, nếu không có hệ thống thu gom và tái chế đủ năng lực thì dù quy định hay chế tài có đầy đủ cũng khó đạt hiệu quả. Vì vậy, giai đoạn hiện nay cần ưu tiên phát triển hạ tầng thu gom, phân loại, tái chế; tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhập khẩu với các đơn vị thu gom, tái chế; đồng thời thúc đẩy nâng cao vai trò và trách nhiệm của PRO.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang được Chính phủ giao xây dựng dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi. Trong đó cũng sẽ sửa đổi, hoàn thiện chính sách EPR theo hướng tăng cường trách nhiệm tự tổ chức tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu; nâng cao vai trò của các tổ chức PRO trong việc phát triển mạng lưới thu gom, phân loại và hỗ trợ đầu tư nâng cấp cơ sở tái chế; đồng thời xem xét các cơ chế linh hoạt đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì mà hiện nay chưa có đủ cơ sở tái chế đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một cơ chế EPR thực chất, hiệu quả, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và giảm thiểu tối đa lượng chất thải phát sinh ra môi trường.

Tạo động lực kinh tế để thay đổi hành vi

Theo ông Hồ Kiên Trung, công nghệ tái chế tại Việt Nam đã có những bước phát triển nhất định. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn hiện nay là bảo đảm dòng chất thải sau phân loại được thu gom, vận chuyển riêng biệt và ổn định để cung cấp đầu vào cho các cơ sở tái chế. Bên cạnh đó, cơ chế tài chính cũng là yếu tố quan trọng để duy trì tính bền vững của toàn bộ hệ thống. 

Theo đó, cần chuyển đổi tư duy từ việc coi chất thải là chất thải phải mang đi xử lý sang coi chất thải là tài nguyên thứ cấp để phục vụ phát triển kinh tế. Nghĩa là chuyển tư duy mất tiền để xử lý chất thải sang tư duy nhận lại tiền từ chất thải nếu đẩy mạnh tái chế để biến chất thải thành tài nguyên thứ cấp; chuyển đổi tư duy trách nhiệm xử lý chất thải là trách nhiệm của nhà nước, sử dụng ngân sách của nhà nước để hỗ trợ xử lý chất thải sang trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu và người dân là những đối tượng phát sinh chất thải theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" và "người phát sinh nhiều chất thải thì phải trả nhiều kinh phí".

Chính vì vậy, chính quyền địa phương cần đẩy nhanh tiến độ ban hành giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải theo khối lượng, thể tích theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ, giảm dần sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước; đẩy mạnh phối hợp với các nhà sản xuất, nhập khẩu thiết lập các điểm thu hồi các sản phẩm, bao bì thải bỏ, nâng cấp hạ tầng thu gom, vận chuyển, phân loại chất thải trên địa bàn; nâng cao nhận thức cộng đồng, người dân trong việc phân loại chất thải ngay từ đầu để thu được chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng với khối lượng đủ lớn, đáp ứng chất lượng tái chế. 

Đây là điều kiện tiên quyết để biến chất thải thành tài nguyên thứ cấp, phục vụ phát triển kinh tế của đất nước; tăng cường phối hợp với các nhà máy, cơ sở sản xuất để sử dụng các chất thải sau phân loại làm nguyên, nhiên liệu đầu vào cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Nghĩa là tìm kiếm "đầu ra" cho chất thải sau phân loại.