Đặc sắc Lễ hội Đánh cá suối truyền thống của đồng bào Mường

Theo ông Bùi Tiến Đạt, Trưởng phòng Văn hóa xã Toàn Thắng, Lễ hội Đánh cá suối truyền thống xã Lỗ Sơn (nay là xã Toàn Thắng) được duy trì và thường tổ chức vào tháng 3 âm lịch hằng nằm. Đây là thời điểm giao thoa giữa mùa Xuân với mùa Hạ, việc tổ chức lễ hội vừa để nhân dân vui hội, vừa rèn luyện kỹ năng sinh tồn như câu ngạn ngữ "cơm cày, cá kiếm".

Đây là lễ hội dân gian gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước, mang dấu ấn của nền văn minh Việt cổ, lễ hội là hoạt động văn hóa - tín ngưỡng không thể thiếu của người Mường Tló – một trong những cộng đồng dân tộc Mường ở xã Lỗ Sơn nay thuộc các xóm Chiềng Đồi, Đồi Bệ và Tân Lập xã Toàn Thắng.

Lễ hội Đánh cá suối truyền thống hay còn gọi là Lễ xuống đồng làm cỏ lúa. Sau khi cày bừa và cấy xong, lúc cây lúa đã cứng cáp, người dân trong vùng tổ chức đánh cá tập thể ở khoang suối Bo, sau đó đánh ở Khoang Lở, khoang Tlắm. Những con cá nào to nhất sẽ được dân làng mang về dâng lên cúng thành hoàng tại miếu thờ để cầu cho một năm mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, người dân khỏe mạnh, gặp nhiều may mắn…

Theo truyền thuyết, từ thủa xa xưa khi mới đẻ đất đẻ nước chưa thành xóm, thành mường trong vùng có một gia đình gồm hai vợ chồng và một người con là: "ông Hun, chàng Hin và Khang bà Ưới Tlục" có tài khai phá đất, đắp đập đào mương mở mang bản mường, dạy nhân dân cách trồng lúa nước, đánh cá. Tương truyền, ông/ bà, chính là người dạy cho người dân Mường biết cách làm cối xoay nước để lấy nước từ dưới suối lên các cánh đồng. Để ghi nhớ công ơn, dân trong vùng tôn ba vị này làm Thành hoàng và lập miếu thờ cúng.

Xưa kia, đồ tế lễ ngoài xôi, rượu, thịt thì nhất thiết phải có 5 con cá to nhất khi đánh cá được. Thầy mo thay mặt dân toàn Mường làm lễ khấn ca ngợi công lao của các vị thành hoàng, cầu cho một năm mới mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Phần hội, diễn ra tại sân bãi trước miếu với các hoạt động văn nghệ dân gian (hòa tấu cồng chiêng, hát đối, hát thường đang bộ meẹng, múa đâm đuống...) và những trò chơi dân gian (thi chèo bè mảng, thi quăng chài, thi đánh cá…); giới thiệu các món ăn độc đáo của người Mường. Ngày nay có thêm một số hoạt động gồm các môn thể thao như Đua bè, Bơi lội, Bắn nỏ, Kéo co, Đẩy gậy, Bóng chuyền...

Những năm gần đây do có phương tiện truyền thông hiện đại, Lễ hội đánh cá suối truyền thống xã Toàn Thắng được nhiều người biết đến và tham gia, trở thành ngày hội lớn, thu hút nhiều du khách thập phương. Việc tổ chức lễ hội góp phần bảo tồn, gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc truyền thống của người Mường sinh sống ở vùng Mường cổ thuộc huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình cũ.

Cùng với đó, tuyên truyền sâu rộng đến người dân cần trân trọng, gìn giữ tài nguyên thiên nhiên ban tặng. Đồng thời động viên, cổ vũ các tầng lớp nhân dân hăng hái thi đua học tập, lao động, sản xuất, chung tay xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp. Để bảo tồn lễ hội độc đáo này, những năm gần đây, chính quyền địa phương đã thả thêm cá giống để vừa cải thiện môi trường nước và phục vụ lễ hội hàng năm.