Đại học khởi nghiệp: Xu hướng tất yếu trong kỷ nguyên kinh tế tri thức

Mô hình đại học khởi nghiệp vì thế không chỉ là một xu hướng quản trị giáo dục, mà được nhìn nhận như sự tiến hóa tất yếu của đại học nghiên cứu trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. 

Để làm rõ bản chất, động lực hình thành và những vấn đề đặt ra đối với nền giáo dục Việt Nam, PV Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), hiện là Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam.

- Ông nhìn nhận thế nào về sự thay đổi vai trò của trường đại học trong kỷ nguyên kinh tế tri thức?

Nếu nhìn lại lịch sử, có thể thấy vai trò của đại học luôn gắn chặt với nhu cầu phát triển của xã hội ở từng giai đoạn. Trong thế kỷ XX, đại học chủ yếu được nhìn nhận như một thiết chế đào tạo nhân lực trình độ cao và thực hiện nghiên cứu khoa học cơ bản. Mô hình này đã đóng góp rất lớn cho quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở nhiều quốc gia.

Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, bối cảnh đã thay đổi căn bản. Kinh tế tri thức trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo, chu kỳ đổi mới công nghệ ngày càng rút ngắn, cạnh tranh quốc tế diễn ra gay gắt hơn. Trong điều kiện đó, xã hội không chỉ cần tri thức mới, mà còn cần khả năng chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế – xã hội. Chính điều này đã làm thay đổi kỳ vọng đối với đại học.

Ngày nay, đại học được kỳ vọng trở thành trung tâm sáng tạo, nơi kết nối tri thức, công nghệ, doanh nghiệp và chính sách; nơi không chỉ sản sinh ra tri thức mà còn trực tiếp góp phần tạo việc làm, hình thành doanh nghiệp công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

- Nhiều ý kiến cho rằng mô hình đại học khởi nghiệp là một "xu hướng mới". Theo ông, cách hiểu đó có chính xác không?

Tôi cho rằng gọi đây là "xu hướng mới" thì chưa thật sự chính xác. Đại học khởi nghiệp thực chất là sự tiến hóa tự nhiên của đại học nghiên cứu, chứ không phải một mô hình hoàn toàn tách biệt.

Lịch sử phát triển của giáo dục đại học cho thấy một quá trình chuyển dịch rõ ràng: Từ đại học giảng dạy, sang đại học nghiên cứu và hiện nay là đại học khởi nghiệp. Mỗi mô hình ra đời đều xuất phát từ yêu cầu khách quan của xã hội.

Nếu đại học giảng dạy tập trung truyền thụ tri thức, đại học nghiên cứu nhấn mạnh việc tạo ra tri thức mới, thì đại học khởi nghiệp là bước tiếp theo, trong đó đại học chủ động đưa tri thức ra khỏi phòng thí nghiệm, biến tri thức thành sản phẩm, công nghệ và dịch vụ phục vụ phát triển.

- Vậy, theo ông đâu là điểm khác biệt cốt lõi giữa đại học nghiên cứu và đại học khởi nghiệp – đổi mới sáng tạo?

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở triết lý phát triển và mục tiêu tạo giá trị. Đại học nghiên cứu coi công bố khoa học và đóng góp học thuật là thước đo trung tâm. Trong khi đó, đại học khởi nghiệp vẫn coi nghiên cứu là nền tảng nhưng không dừng lại ở công bố, mà hướng tới thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hình thành doanh nghiệp spin-off, khai thác sở hữu trí tuệ và tạo tác động kinh tế – xã hội cụ thể.

Một điểm khác biệt quan trọng khác là cách thức vận hành. Đại học khởi nghiệp vận hành theo logic thị trường ở mức độ nhất định, thông qua các cơ chế như chuyển giao công nghệ, hợp tác với doanh nghiệp, quỹ đầu tư hạt giống hay góp vốn vào doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học. Điều này giúp đại học đa dạng hóa nguồn lực tài chính và giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của mô hình "Triple Helix" (vòng xoắn ba) trong đại học khởi nghiệp?

Mô hình "Triple Helix" là khung hợp tác chiến lược giữa 3chủ thể: Trường đại học/Viện nghiên cứu, Doanh nghiệp và Nhà nước nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thương mại hóa công nghệ và phát triển kinh tế tri thức. Đây là nền tảng lý luận quan trọng của đại học khởi nghiệp. Trong mô hình này, ba chủ thể không hoạt động tách rời, mà tương tác chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau.

Nhà nước tạo khung thể chế và chính sách; đại học cung cấp tri thức và nguồn nhân lực; doanh nghiệp là nơi ứng dụng và thương mại hóa công nghệ. Khi 3 yếu tố này được kết nối hiệu quả, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ hình thành và phát triển bền vững.

Ở nhiều quốc gia, chính sự gắn kết này đã giúp rút ngắn "khoảng cách đổi mới" (khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và ứng dụng công nghiệp) vốn là "điểm nghẽn" lớn của nhiều nền kinh tế đang phát triển.

- Trên thế giới, những mô hình đại học khởi nghiệp tiêu biểu cho thấy điều gì, thưa ông?

Những ví dụ như MIT, Stanford (Hoa Kỳ), Cambridge (Anh), Technion (Israel), KAIST (Hàn Quốc) hay Thanh Hoa, Chiết Giang (Trung Quốc) cho thấy một điều rất rõ: Đại học khởi nghiệp không làm suy yếu chất lượng học thuật mà ngược lại, còn củng cố vị thế của đại học nghiên cứu đỉnh cao.

Điều quan trọng là họ không xem khởi nghiệp như một hoạt động bên lề, mà tích hợp đổi mới sáng tạo vào chiến lược phát triển dài hạn của nhà trường. Nhờ đó, đại học trở thành trung tâm tạo ra tri thức, công nghệ và doanh nghiệp, đóng vai trò đầu tàu trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

- Để vận hành một đại học khởi nghiệp thực chất, theo ông cần những điều kiện gì?

Trước hết là chuyển đổi cấu trúc tổ chức. Đại học khởi nghiệp không thể vận hành hiệu quả với mô hình hành chính cứng nhắc, mà cần một cấu trúc hệ sinh thái linh hoạt, bao gồm các văn phòng chuyển giao công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo, viện nghiên cứu liên ngành, quỹ đầu tư đại học…

Thứ hai là xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo. Giảng viên không chỉ được đánh giá qua số lượng bài báo, mà còn qua bằng sáng chế, công nghệ chuyển giao và tác động xã hội. Sinh viên không còn là người tiếp nhận tri thức thụ động, mà trở thành tác nhân sáng tạo, trực tiếp tham gia giải quyết các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và xã hội.

Cuối cùng là cơ chế tài chính và tự chủ thực chất. Nếu không có quyền tự chủ đủ lớn về tài chính, nhân sự và học thuật, đại học rất khó phát triển theo mô hình khởi nghiệp.

- Việt Nam đang đứng ở đâu trong tiến trình này, thưa ông?

Ở Việt Nam, khái niệm đại học khởi nghiệp đã được nhắc đến nhiều nhưng trên thực tế, không ít nơi vẫn hiểu một cách giản lược, thiên về phong trào. Những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở thể chế tự chủ đại học, cơ chế sở hữu trí tuệ, nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển cũng như văn hóa chấp nhận rủi ro trong môi trường học thuật.

Tuy nhiên, chúng ta cũng đang đứng trước một cơ hội rất lớn. Việt Nam có dân số trẻ, thị trường rộng, cộng đồng doanh nghiệp công nghệ đang phát triển nhanh và chính sách quốc gia ngày càng coi trọng đổi mới sáng tạo. Nếu có chiến lược rõ ràng, trao quyền tự chủ thực chất và đầu tư có trọng tâm, đại học Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành động lực quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

- Ông muốn gửi gắm điều gì trong câu chuyện chuyển đổi mô hình đại học hiện nay?

Tôi muốn nhấn mạnh rằng đại học khởi nghiệp không phải là một "mốt quản lý giáo dục", mà là giai đoạn phát triển tất yếu của đại học trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. Đây không chỉ là vấn đề của riêng ngành Giáo dục, mà là bài toán chiến lược quốc gia.

Một quốc gia chỉ thực sự bước vào kỷ nguyên công nghệ cao khi đại học trở thành nơi tạo ra tương lai, chứ không chỉ truyền đạt quá khứ. Nếu tận dụng tốt thời điểm hiện nay để chuyển đổi một cách thực chất, Việt Nam có cơ hội tạo ra bước nhảy vọt về tri thức, công nghệ và phát triển bền vững trong những thập niên tới.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!