Đạo vợ chồng qua những câu hát xẩm

Khởi nguồn từ những manh chiếu trải nơi góc chợ, sân đình hay bến nước, xẩm từng là phương tiện mưu sinh, đồng thời là tiếng lòng của những phận người cơ cực. Nếu trước đây, xẩm thường mang tính tự sự, kể về những nỗi truân chuyên, oan khiên, bất công trong xã hội cũ, thì những bài học về luân thường đạo lý vẫn là mạch nguồn làm nên sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật này.

Đó là lời răn dạy con cái giữ tròn chữ hiếu, nhắc nhở con người sống nhân nghĩa, thủy chung và đặc biệt là đề cao chữ "tình", chữ "nghĩa" trong đời sống vợ chồng, gia đình.

Gói trọn chữ "tình", trọn chữ "nghĩa" trong từng câu hát

Tại Không gian văn hóa nghệ thuật Cadao (Tây Hồ, Hà Nội), sau phần trình diễn kết hợp rối bóng và rối nước trên nền âm nhạc dân gian đương đại của các nghệ sĩ Phường rối Tây Hồ, không gian như lắng lại khi tiếng đàn nhị réo rắt, tiếng phách giòn tan cùng giọng hát xẩm mộc mạc vang lên.

Trong buổi biểu diễn và giao lưu, những người yêu nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là khán giả trẻ, không chỉ thưởng thức các làn điệu xẩm mà còn được trò chuyện với Thạc sĩ, Nghệ nhân Tạ Hạnh, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, để hiểu thêm về những giá trị phía sau từng câu hát.

Theo nghệ nhân Tạ Hạnh, sức hấp dẫn của xẩm nằm ở sự chân thật, gần gũi và khả năng chạm đến những tình cảm sâu sắc của con người như đạo làm con, tình mẫu tử và đặc biệt là nghĩa vợ chồng.

Qua các làn điệu như xẩm xoan, xẩm huê tình, xẩm thập ân cùng những bài như Sướng khổ vì chồng, Cho thiếp theo cùng, Giăng sáng vườn chè..., câu chuyện lứa đôi được kể bằng những lời ca giản dị nhưng chứa đựng nhiều bài học về sự thấu hiểu, chở che và đồng cam cộng khổ.

Trong quan niệm truyền thống của người Việt, vợ chồng không chỉ cùng nhau chia sẻ niềm vui mà còn đồng hành qua những lúc khó khăn. Những câu hát xẩm vì thế góp phần khắc họa hình ảnh người phụ nữ biết vun vén gia đình, cùng bạn đời vượt qua thăng trầm, qua đó đề cao sự gắn bó và thủy chung trong hôn nhân.

Giữ hồn cốt xưa trong nhịp thở đương đại

Là học trò của NSND Xuân Hoạch, nghệ nhân Tạ Hạnh hiện lưu giữ gần 100 bài xẩm cổ và lời mới. Gần 2 thập kỷ gắn bó với xẩm và truyền dạy nghệ thuật này, bà luôn trăn trở làm sao để xẩm không chỉ được lưu giữ trong nghiên cứu mà thực sự hiện diện trong đời sống, đặc biệt là với công chúng trẻ. 

Theo nghệ nhân Tạ Hạnh, để xẩm đến gần khán giả hôm nay, người làm nghề có thể chắt lọc, cải biên lời ca theo hướng gần gũi với đời sống đương đại, nhưng phải giữ được "hồn cốt" của làn điệu truyền thống và những giá trị đạo lý vốn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt nghệ thuật xẩm. 

Cùng với tâm huyết đó, bà duy trì các lớp truyền dạy miễn phí cho thanh thiếu nhi, qua đó giúp thế hệ trẻ tiếp cận nghệ thuật truyền thống và hình thành tình yêu với văn hóa dân tộc từ sớm.

Ông Tạ Trung Dũng, Giám đốc Nghệ thuật kiêm Chủ tịch Phường rối Tây Hồ, cho rằng sự đồng hành lâu dài của nghệ nhân, nghệ sĩ và các chuyên gia văn hóa sẽ giúp việc kế thừa, phát huy di sản được thực hiện bài bản hơn. Đây cũng là cách để các loại hình nghệ thuật truyền thống tìm được sức sống mới trong đời sống hiện đại.

Sự kết hợp giữa biểu diễn, giao lưu và truyền dạy cũng góp phần đưa nghệ thuật cổ truyền đến gần công chúng một cách tự nhiên, đồng thời cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh việc bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc và di sản văn hóa dân tộc.