Diễn đàn tháng 10: Tự trọng - Từ giá trị đến chuẩn mực

Khi không ai nhìn thấy

Cách đây không lâu, ông Nguyễn Công Luận, tổ viên Tổ bảo vệ Chung cư Thái Hà, phường Đông Ngạc, Hà Nội, nhặt được một chiếc ví tại sảnh tòa nhà. Bên trong có 100 triệu đồng tiền mặt cùng giấy tờ tùy thân. Thay vì coi đây là "của trời cho", ông Luận mang chiếc ví đến Công an phường để tìm người đánh mất. Sau đó, lực lượng chức năng xác minh và trao trả đầy đủ tài sản cho chủ nhân là anh T.T.V (sinh năm 1992), hiện sinh sống tại Chung cư Thái Hà, phường Đông Ngạc.

Số tiền 100 triệu đồng không phải là một món nhỏ có thể dễ dàng bỏ qua nhưng lựa chọn cuối cùng của ông Luận vẫn là tìm trả lại người đánh mất.

Một câu chuyện khác xảy ra tại xã Thạch Thất, Hà Nội tối 25/4/2026. Em Vũ Văn Hiệp, sinh năm 2014, trú tại thôn Đồng Cam, xã Thạch Thất, là học sinh lớp 6B trường THCS Liên Quan, trên đường về nhà đã nhặt được một chiếc ví chứa 1.386.000 đồng, một sổ tiết kiệm trị giá 50 triệu đồng cùng nhiều giấy tờ. Cậu học sinh lớp 6 đã mang toàn bộ tài sản đến Công an xã để nhờ tìm người đánh mất. Không có ai đứng cạnh để buộc em phải làm như vậy. Nhưng em vẫn lựa chọn trả lại.

Những câu chuyện ấy đặt ra một câu hỏi giản dị: Điều gì khiến một người vẫn làm đúng khi không ai biết mình đang làm gì? 

Từ giá trị đến chuẩn mực

Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, từ góc độ xã hội học, để hiểu câu chuyện tự trọng và hành vi đúng - sai, cần nhìn vào mối quan hệ giữa giá trị và chuẩn mực.

"Tự trọng cũng như rất nhiều phẩm chất khác của con người, trước hết được xem là một giá trị. Đó là những phẩm chất văn hóa, đạo đức tốt đẹp được hun đúc qua nhiều thế hệ. Nhưng một giá trị muốn tồn tại bền vững trong đời sống thì cần trở thành chuẩn mực để cộng đồng cùng thừa nhận và thực hiện", ông nói.

Theo ông, những hành động phù hợp với các giá trị và chuẩn mực chung sẽ được xã hội ghi nhận; ngược lại, những hành vi đi ngược lại các giá trị ấy sẽ trở thành hành vi lệch chuẩn.

TS. Linh cho rằng, chuẩn mực xã hội có thể được nhìn nhận trên hai phương diện: pháp luật và văn hóa, đạo đức. Pháp luật đặt ra những giới hạn có tính bắt buộc, trong khi văn hóa, đạo đức tạo nên những nguyên tắc ứng xử được cộng đồng thừa nhận.

"Nhưng trong thực tế, không phải lúc nào chúng ta cũng có thể giám sát tất cả hành vi của con người. Và chính ở những thời điểm không có ai giám sát, giá trị của tự trọng mới được bộc lộ rõ nhất", ông chia sẻ.

TS. Linh lấy một ví dụ rất đời thường như tham gia giao thông. Một người đi đường vào lúc 22 giờ, trước mặt là đèn đỏ nhưng xung quanh hoàn toàn vắng vẻ. Không có camera, không có cảnh sát, cũng chẳng có ai chứng kiến. Khi ấy, người đó có thể dừng lại hoặc vượt qua.

"Nếu tôi dừng lại, tôi đang giữ đúng chuẩn mực dù không có ai nhìn thấy. Nhưng nếu tôi nghĩ rằng không có ai biết, không ai xử phạt và mình có thể vượt qua, thì ngay lúc đó tôi đã phá vỡ chuẩn mực", ông phân tích.

Điều đáng nói, theo TS. Linh, không chỉ nằm ở một lần vi phạm. Một hành vi lệch chuẩn nếu không bị phản ứng, không bị cộng đồng lên tiếng hoặc không có chế tài phù hợp, rất dễ được người khác bắt chước.

"Ban đầu có thể chỉ là một vài người làm. Nhưng khi người khác nhìn thấy và nghĩ rằng "người ta cũng làm như vậy mà có sao đâu", hành vi ấy có thể lan rộng. Nguy hiểm hơn là đến một lúc nào đó, cái sai lại được nhìn nhận như một chuyện bình thường", ông nói.

Đó cũng là lý do TS. Linh đặc biệt lưu ý đến tâm lý "ai cũng thế". Theo ông, câu nói tưởng như vô hại này đôi khi trở thành một cách để con người tự biện minh cho hành vi của mình.

"Nếu cứ lấy việc người khác làm sai để cho phép mình làm sai thì chuẩn mực sẽ bị kéo xuống theo số đông. Thay vì mỗi người tự điều chỉnh hành vi theo những giá trị chung, chúng ta lại chờ xem người khác làm thế nào rồi làm theo", ông chia sẻ.

Theo TS. Linh, điều này càng đáng chú ý trong môi trường mạng xã hội. Mỗi ngày, người dùng tiếp xúc với rất nhiều phát ngôn, hình ảnh, hành vi khác nhau. Có những nội dung nằm ở ranh giới giữa chuẩn mực và lệch chuẩn. Nếu cộng đồng không có sự phân định rõ ràng, không lên tiếng trước những hành vi đi ngược các giá trị chung, việc bắt chước và lan truyền rất dễ xảy ra.

"Tôi cho rằng, xã hội không thể chỉ trông chờ vào pháp luật để giữ cho mọi người làm điều đúng. Có những việc pháp luật không thể đi theo từng hành vi nhỏ của mỗi cá nhân. Khi đó, ý thức, văn hóa và lòng tự trọng của mỗi người trở thành một "hàng rào" rất quan trọng", ông nói.

Từ góc nhìn ấy, tự trọng không chỉ là câu chuyện riêng của một cá nhân. Đó còn là một phần của đời sống cộng đồng. Một người vẫn trả lại món đồ mình nhặt được, vẫn dừng đèn đỏ trên con đường vắng, vẫn thừa nhận sai sót dù không ai phát hiện - những lựa chọn tưởng nhỏ ấy đang góp phần giữ lại những chuẩn mực chung.

"Cuối cùng, tôi nghĩ rằng, giá trị của tự trọng được thể hiện rõ nhất khi không có ai nhìn thấy mình. Khi ấy, mình làm điều đúng không phải vì sợ bị phát hiện hay mong được khen, mà đơn giản vì mình biết điều đó là đúng", TS. Linh chia sẻ.