Doanh nghiệp tăng nhưng lao động đăng ký giảm: Khi tăng trưởng kinh tế bước sang giai đoạn mới

Nghịch lý doanh nghiệp tăng nhưng lao động giảm

Nếu như vài năm trước, mỗi đợt kinh tế phục hồi thường đi kèm với làn sóng tuyển dụng quy mô lớn thì bức tranh của năm 2026 lại đang diễn biến theo một chiều hướng khác.

Theo số liệu mới nhất của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong 7 tháng đầu năm 2026, cả nước có hơn 125,9 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, tăng 16,9% so với cùng kỳ năm trước. Tổng vốn đăng ký đạt gần 1.518,9 nghìn tỷ đồng, tăng tới 63,6%, trong khi vốn đăng ký bình quân mỗi doanh nghiệp đạt khoảng 12,1 tỷ đồng, cao hơn gần 40% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, tổng số vốn bổ sung vào nền kinh tế trong 7 tháng năm 2026 đã lên gần 3,6 triệu tỷ đồng, phản ánh niềm tin đầu tư và kỳ vọng mở rộng sản xuất, kinh doanh của khu vực doanh nghiệp vẫn đang được duy trì.

Không chỉ doanh nghiệp mới tăng lên, dòng chảy doanh nghiệp quay trở lại thị trường cũng khá tích cực. Gần 61,3 nghìn doanh nghiệp đã hoạt động trở lại, nâng tổng số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường lên gần 187,2 nghìn doanh nghiệp, tăng 7,5% so với cùng kỳ năm trước. Bình quân mỗi tháng có khoảng 26,7 nghìn doanh nghiệp được thành lập mới hoặc quay trở lại hoạt động – một con số cho thấy sức sống của khu vực kinh tế tư nhân đang từng bước được khôi phục.

Nhìn vào những con số này, nhiều người có thể kỳ vọng thị trường lao động sẽ sôi động hơn, nhu cầu tuyển dụng sẽ tăng lên tương ứng. Tuy nhiên, thực tế lại đang đi theo hướng ngược lại.

Trong 7 tháng đầu năm, tổng số lao động đăng ký tại các doanh nghiệp thành lập mới chỉ đạt gần 597,3 nghìn người, giảm 10,9% so với cùng kỳ năm trước. Bình quân mỗi doanh nghiệp mới chỉ đăng ký khoảng 4,7 lao động, thấp hơn đáng kể so với những năm trước. Nói cách khác, doanh nghiệp được thành lập nhiều hơn, vốn đầu tư lớn hơn nhưng bộ máy nhân sự ban đầu lại ngày càng tinh gọn.

Đây không còn là biến động mang tính chu kỳ hay chỉ xuất hiện ở một vài lĩnh vực. Những con số thống kê đang phản ánh sự thay đổi trong cách doanh nghiệp lựa chọn mô hình phát triển. Thay vì mở rộng quy mô bằng việc tuyển thêm người, nhiều doanh nghiệp đang ưu tiên đầu tư vào công nghệ, tự động hóa và các nền tảng số để nâng cao năng suất ngay từ những ngày đầu hoạt động.

Một điểm đáng chú ý khác là bức tranh doanh nghiệp hiện nay không chỉ có gam màu sáng. Song song với gần 187,2 nghìn doanh nghiệp gia nhập thị trường, vẫn có hơn 87,5 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, hơn 36,6 nghìn doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ giải thể và gần 31,2 nghìn doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể trong 7 tháng đầu năm. Bình quân mỗi tháng có khoảng 22,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Điều này cho thấy quá trình sàng lọc doanh nghiệp vẫn diễn ra mạnh mẽ, buộc các doanh nghiệp mới phải lựa chọn mô hình hoạt động hiệu quả ngay từ đầu thay vì phát triển theo hướng sử dụng nhiều lao động như trước.

Ở góc độ rộng hơn, nghịch lý "doanh nghiệp tăng nhưng lao động đăng ký giảm" phản ánh một sự chuyển dịch của nền kinh tế Việt Nam từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô sang mô hình dựa nhiều hơn vào năng suất. Khi chi phí lao động tăng, công nghệ ngày càng rẻ hơn và trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng rộng rãi, nhiều doanh nghiệp có thể tạo ra doanh thu lớn hơn với số lượng nhân sự ít hơn.

Đó cũng là lý do vì sao số lượng doanh nghiệp không còn là chỉ báo duy nhất về khả năng tạo việc làm của nền kinh tế. Điều quan trọng hơn là những doanh nghiệp ấy đang tạo ra loại việc làm nào, yêu cầu kỹ năng ra sao và người lao động có đủ khả năng thích ứng với sự thay đổi rất nhanh của thị trường hay không. Đây sẽ là bài toán lớn không chỉ với doanh nghiệp mà còn với hệ thống đào tạo và chính sách phát triển nguồn nhân lực trong những năm tới.

Vì sao doanh nghiệp không còn tuyển nhiều người?

Việc số doanh nghiệp thành lập mới tăng nhưng số lao động đăng ký giảm không phải là hiện tượng nhất thời, mà phản ánh sự thay đổi trong mô hình phát triển của doanh nghiệp. Nếu trước đây mở rộng quy mô thường đồng nghĩa với tuyển thêm người thì nay, nhiều doanh nghiệp lại ưu tiên đầu tư vào công nghệ để tăng năng suất.

Nhờ chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều công việc như kế toán, chăm sóc khách hàng, marketing hay quản trị dữ liệu đã được tự động hóa. Phần mềm kế toán có thể xử lý hóa đơn, chatbot hỗ trợ khách hàng 24/7, còn các công cụ AI giúp viết nội dung, phân tích dữ liệu hay lập kế hoạch kinh doanh chỉ trong vài phút. Ngay cả doanh nghiệp nhỏ cũng có thể vận hành với ít nhân sự hơn nhưng hiệu quả cao hơn.

Theo Báo cáo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), AI sẽ làm thay đổi khoảng 22% việc làm hiện nay đến năm 2030. Điều đáng chú ý là công nghệ không chỉ thay thế một số vị trí mà còn tạo ra nhu cầu lớn đối với những kỹ năng mới, đặc biệt là AI, dữ liệu và tư duy phân tích. Điều này cho thấy doanh nghiệp trong tương lai sẽ không cần nhiều lao động hơn, mà cần những lao động có năng suất và kỹ năng cao hơn.

Xu hướng này cũng làm thay đổi tư duy quản trị. Nhiều startup chỉ có vài chục nhân sự nhưng vẫn phục vụ hàng trăm nghìn khách hàng nhờ nền tảng số. Thay vì tuyển người trước rồi mới mở rộng, doanh nghiệp ưu tiên số hóa quy trình, tự động hóa công việc và chỉ bổ sung nhân sự khi thực sự cần thiết. Ngay cả các doanh nghiệp truyền thống cũng thận trọng hơn trong tuyển dụng để kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Bên cạnh đó, sự phát triển của mô hình thuê ngoài và kinh tế nền tảng cũng làm thay đổi thị trường lao động. Nhiều doanh nghiệp lựa chọn thuê dịch vụ kế toán, marketing, công nghệ thông tin hay thiết kế theo từng dự án thay vì tuyển nhân viên chính thức. Trong khi đó, ngày càng nhiều người lao động lựa chọn làm việc tự do, kinh doanh trực tuyến hoặc cung cấp dịch vụ trên các nền tảng số. Điều này khiến số lao động đăng ký tại doanh nghiệp giảm nhưng không đồng nghĩa cơ hội việc làm ít đi, mà việc làm đang dịch chuyển sang các hình thức linh hoạt hơn.

Điểm thay đổi lớn nhất là doanh nghiệp không còn cạnh tranh bằng số lượng nhân viên mà bằng năng suất. Nếu trước đây cần 10 người để vận hành một bộ phận thì nay chỉ cần vài người nhưng phải thành thạo công nghệ, biết khai thác AI và có khả năng thích ứng nhanh. Nói cách khác, doanh nghiệp không còn tìm kiếm nhiều người hơn, mà đang tìm kiếm những người tạo ra nhiều giá trị hơn.

Ai sẽ chịu tác động mạnh nhất?

Đằng sau nghịch lý "doanh nghiệp tăng nhưng lao động đăng ký giảm" là sự thay đổi sâu sắc của thị trường lao động. Khi doanh nghiệp ngày càng tinh gọn và AI được ứng dụng rộng rãi, nhu cầu tuyển dụng không còn phụ thuộc vào số lượng mà chuyển sang chất lượng nguồn nhân lực.

Trong bối cảnh đó, lao động nữ là một trong những nhóm chịu tác động rõ nét nhất. Theo các nghiên cứu về thị trường lao động, phụ nữ hiện vẫn tập trung nhiều ở các lĩnh vực như hành chính, kế toán, chăm sóc khách hàng, bán lẻ, dệt may hay dịch vụ - những ngành nghề có tỷ lệ công việc lặp lại cao và đang được tự động hóa nhanh chóng. Chatbot có thể thay thế một phần hoạt động chăm sóc khách hàng, phần mềm kế toán xử lý nhiều nghiệp vụ tự động, còn AI hỗ trợ viết nội dung, thiết kế hay phân tích dữ liệu chỉ trong vài phút.

Tuy nhiên, AI không đồng nghĩa với việc lấy đi cơ hội việc làm. Điều thay đổi là doanh nghiệp sẽ tuyển ít người hơn cho các công việc mang tính tác nghiệp, đồng thời đòi hỏi người lao động phải biết sử dụng công nghệ, có tư duy phân tích và khả năng thích ứng nhanh. Một nhân viên hành chính giờ không chỉ xử lý giấy tờ mà còn phải khai thác AI để quản lý dữ liệu; nhân viên bán hàng cần thành thạo thương mại điện tử và chăm sóc khách hàng đa kênh; kế toán cũng chuyển dần từ nhập liệu sang kiểm soát và tư vấn.

Ở chiều ngược lại, công nghệ lại mở ra nhiều cơ hội mới, đặc biệt với phụ nữ. Thương mại điện tử, kinh tế số và các nền tảng làm việc trực tuyến giúp nhiều người có thể khởi nghiệp với chi phí thấp, làm việc từ xa hoặc tạo thêm thu nhập mà không bị giới hạn bởi thời gian và địa điểm. Với những phụ nữ đang nuôi con nhỏ hoặc mong muốn cân bằng giữa công việc và gia đình, đây là cơ hội để tham gia thị trường lao động theo những cách linh hoạt hơn.

Điều đáng lo không phải là AI, mà là việc một bộ phận người lao động không kịp thích ứng với sự thay đổi của công nghệ. Những lao động chậm thích ứng hoặc ít có cơ hội tiếp cận công nghệ sẽ dễ bị thu hẹp cơ hội việc làm. Ngược lại, người biết học hỏi, nâng cao kỹ năng số và sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ sẽ có nhiều lợi thế hơn trong môi trường làm việc mới.

Ông Felix Weidenkaff, Chuyên gia chính sách thị trường lao động và việc làm của ILO Việt Nam, nhận định: "Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, trong đó phụ nữ phải đối mặt với mức độ tác động bởi GenAI cao hơn. Để quá trình chuyển đổi diễn ra đúng hướng, cần đầu tư mạnh vào nâng cao kỹ năng cho người lao động, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng AI có trách nhiệm và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau".

Khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương cứ 5 người lao động thì có 1 người, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động từ GenAI. Tác động này không chỉ khác nhau giữa các ngành nghề mà còn có sự khác biệt theo giới tính, trong đó phụ nữ được xác định là nhóm có mức độ ảnh hưởng cao hơn.

Nghịch lý "doanh nghiệp tăng nhưng lao động đăng ký giảm" vì thế không phản ánh sự suy yếu của nền kinh tế, mà cho thấy mô hình tăng trưởng đang thay đổi. Từ chỗ dựa vào số lượng lao động, doanh nghiệp đang hướng tới năng suất, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với chính sách phát triển nhân lực. Bên cạnh thúc đẩy chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, cần mở rộng các chương trình đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và hỗ trợ những nhóm lao động dễ bị tổn thương, đặc biệt là lao động nữ, để họ không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi.

Muốn biến AI thành động lực tăng trưởng thay vì áp lực việc làm, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và người lao động sẽ phải thay đổi cùng lúc.Trong kỷ nguyên AI, lợi thế có thể sẽ không còn thuộc về người làm nhiều việc nhất, mà thuộc về người học nhanh nhất.