Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi: Từ cấp phép, tiền kiểm sang đăng ký và hậu kiểm

Thị trường bưu chính đã thay đổi căn bản

Ngày 18/8/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ (Bộ KH&CN) tổ chức Hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi). Theo Vụ Pháp chế (Bộ KH&CN) năm 2025, sản lượng bưu chính đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, cao hơn 12 lần so với năm 2010, trong khi doanh thu dịch vụ đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, hơn 90% sản lượng hiện nay là các gói, kiện hàng hóa thay vì thư tín như giai đoạn trước.

Sự thay đổi này khiến nhiều quy định của Luật Bưu chính năm 2010 không còn theo kịp thực tiễn, nhất là các quy định về phạm vi điều chỉnh, dịch vụ bưu chính công ích, quản lý doanh nghiệp, cấp phép, chuyển đổi số, dữ liệu cũng như bảo đảm an toàn, an ninh.

Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi vì vậy được xây dựng theo hướng thay đổi phương thức quản lý, phù hợp với một thị trường ngày càng số hóa và gắn chặt với thương mại điện tử.

Ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính (Bộ KH&CN) chia sẻ, 4 chính sách trọng tâm của dự án Luật gồm xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động; mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập từ thư sang thư và gói, kiện hàng hóa; phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số; đồng thời phát triển bưu chính số dựa trên dữ liệu, định danh, truy vết và quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cách xác định dịch vụ bưu chính. Dự thảo quy định dịch vụ bưu chính gồm các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và có thể bao gồm lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả khi gắn trực tiếp với từng bưu gửi và được tổ chức trên mạng bưu chính; đồng thời loại trừ hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập.

Dự thảo cũng xác định bưu gửi gồm thư và gói, kiện hàng hóa, được xử lý riêng lẻ, định danh và có khả năng theo dõi, truy vết trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ, trừ một số trường hợp ngoại lệ.

Bỏ cấp phép, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp

Một điểm mới đáng chú ý nằm ở phương thức quản lý hoạt động kinh doanh bưu chính. Theo dự thảo, cơ chế "cấp phép" được chuyển sang "xác nhận đăng ký", theo hướng đăng ký - công khai - doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm - hậu kiểm.

Doanh nghiệp đăng ký trước khi cung cấp dịch vụ. Cơ quan nhà nước kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ nhưng không thẩm định nội dung đăng ký; doanh nghiệp chịu trách nhiệm về thông tin đã cung cấp và duy trì các điều kiện kinh doanh. Nếu hết thời hạn xác nhận mà cơ quan quản lý không có ý kiến, doanh nghiệp được hoạt động theo nội dung đăng ký.

Khi có thay đổi nội dung đăng ký, doanh nghiệp phải thông báo để cơ quan quản lý cập nhật và công khai trên cổng thông tin điện tử, ngoại trừ thông tin thuộc bí mật nhà nước và bí mật kinh doanh. Nội dung được cập nhật trở thành căn cứ xác định phạm vi hoạt động và trách nhiệm của doanh nghiệp.

Cùng với việc giảm tiền kiểm, dự thảo tăng trách nhiệm của doanh nghiệp trong kiểm soát rủi ro. Doanh nghiệp có quyền từ chối bưu gửi vi phạm, yêu cầu người gửi mở hoặc cung cấp thông tin, đồng kiểm khi có căn cứ; đồng thời có thể tạm dừng bưu gửi có dấu hiệu vi phạm và thông báo cơ quan có thẩm quyền.

Dự thảo cũng phân định rõ hơn trách nhiệm giữa doanh nghiệp vận hành mạng, doanh nghiệp không vận hành mạng và người sử dụng dịch vụ. Doanh nghiệp vận hành mạng phải duy trì mạng liên tục, ổn định, bảo đảm kết nối, liên thông và khả năng huy động, điều phối khi có thiên tai, dịch bệnh.

Đáng chú ý, chương V của dự thảo dành riêng 9 điều cho "Bưu chính số và bảo đảm an toàn, an ninh", tập trung vào dữ liệu bưu chính, định danh, truy vết bưu gửi và quản lý theo mức độ rủi ro. Đây được xem là một trong những nền tảng để chuyển phương thức quản lý bưu chính từ kiểm soát dàn trải sang quản lý dựa trên dữ liệu.

Theo tài liệu hội nghị, dự thảo Luật dự kiến được Quốc hội khóa XVI, kỳ họp thứ 2 xem xét, thông qua vào tháng 10/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2027, thay thế Luật Bưu chính số 49/2010/QH12. Các doanh nghiệp đã được cấp phép sẽ có thời hạn chuyển tiếp 12 tháng để rà soát điều kiện kinh doanh; doanh nghiệp vận hành mạng phải thực hiện đăng ký lại theo quy định mới.