Gen Z "đánh thức" di sản khảm xà cừ ngàn năm

Những bộ sập gụ, tủ chè hay bàn ghế cẩn xà cừ lấp lánh từng là hình ảnh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt. Nghệ thuật khảm xà cừ, đặc biệt tại làng nghề Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ, Hà Nội), được tạo nên từ sự kiên nhẫn, kỹ thuật tinh xảo và hệ thống biểu tượng văn hóa phong phú.

Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, nghề khảm xà cừ ngày càng ít xuất hiện trong không gian sống của giới trẻ. Không ít người khó phân biệt sản phẩm khảm trai truyền thống của Việt Nam với hàng nhập khẩu, thậm chí xem đây là những món đồ mỹ nghệ cũ kỹ, gắn với một thời đã qua.

Xuất phát từ thực tế đó, nhóm sinh viên ngành Truyền thông Đa phương tiện thuộc Trường Đại học FPT Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Minh Ngọc và ThS. Hoàng Thắng, đã thực hiện dự án Khảm tân sắc từ tháng 6 đến tháng 8/2026. 

Bạn Phạm Ngọc Huyền, Trưởng Ban Tổ chức dự án, chia sẻ: "Trong quá trình tìm hiểu, chúng mình nhận ra rằng nhiều người trẻ chưa có cơ hội hiểu đầy đủ về những giá trị phía sau một sản phẩm khảm xà cừ. Đằng sau một mảnh trai nhỏ là thời gian, kỹ thuật, sự kiên nhẫn của người nghệ nhân và những câu chuyện văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là lý do chúng mình thực hiện Khảm tân sắc. Chúng mình muốn dùng ngôn ngữ và phương tiện quen thuộc với người trẻ để kể lại câu chuyện về nghề theo một cách gần gũi hơn. Qua đó, mỗi người không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp của khảm xà cừ mà còn hiểu, trân trọng và thêm tự hào về một giá trị văn hóa Việt Nam".

Khác với cách tiếp cận bảo tồn thụ động, Khảm tân sắc chọn hướng đi đưa di sản vào đời sống đương đại qua 3 lớp ý nghĩa gắn liền với tên gọi của dự án. Trong đó, "Khảm" không chỉ là kỹ thuật cẩn xà cừ lên gỗ mà là hình ảnh ẩn dụ cho việc khắc ghi các giá trị bản sắc vào nhận thức của thế hệ mới. "Tân" thể hiện sự đổi mới trong cách kể chuyện và phương thức tiếp cận, giữ nguyên bản chất nghệ thuật truyền thống nhưng thay đổi hình thức truyền tải qua nội dung số và hoạt động trải nghiệm. Còn "Sắc" gợi liên tưởng đến sự biến đổi của ánh xà cừ dưới các góc nhìn khác nhau, qua đó thể hiện mong muốn giúp công chúng tiếp cận di sản từ nhiều góc độ thẩm mỹ và văn hóa.

Trên các nền tảng số như TikTok, Facebook và Threads, dự án tập trung giải mã quy trình chế tác phức tạp, giải thích ý nghĩa các hoa văn cổ điển như Tùng hạc diên niên, Lý ngư vọng nguyệt, Vinh quy bái tổ... dưới dạng hình ảnh và video ngắn gọn, trực quan. 

Không dừng lại ở không gian mạng, dự án còn tổ chức các hoạt động thực tế, giúp công chúng trẻ chuyển từ tìm hiểu sang trực tiếp trải nghiệm di sản. Tại workshop Khảm vân sắc diễn ra tại Hà Nội vào tháng 7/2026, gần 40 bạn trẻ đã gặp gỡ các nghệ nhân làng nghề Chuôn Ngọ và thực hành những công đoạn như quét sơn ta, cẩn xà cừ, mài phẳng, tỉa nét... Từ đó, các bạn tự tay hoàn thiện những sản phẩm ứng dụng gần gũi như gương cầm tay, trâm cài tóc, móc khóa...

Tiếp nối hoạt động này, tour thực tế Khảm lưu sắc đã đưa 20 bạn trẻ về tận làng nghề Chuôn Ngọ để dâng hương tại Nhà thờ Tổ nghề, tìm hiểu lịch sử làng nghề, trò chuyện cùng các nghệ nhân và tự tay thiết kế, chế tác sản phẩm theo ý tưởng cá nhân.

Có thể nói, Khảm tân sắc cho thấy một hướng đi đáng chú ý của người trẻ trong việc đồng hành cùng di sản: Giữ gìn những giá trị cốt lõi của truyền thống, đồng thời ứng dụng công nghệ và cách làm truyền thông mới để di sản tiếp tục hiện diện, được tiếp cận và phát huy giá trị trong đời sống đương đại.