Giá trị minh triết văn hóa của Đại Việt thời Trần

Hệ giá trị và minh triết văn hóa

Ngày 10/1/1226 (tức ngày 11 tháng 12 năm Ất Dậu), với việc vua Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh (Trần Thái Tông), vương triều Trần chính thức được thiết lập. Thời Trần, hay Đại Việt thời Trần tồn tại 174 năm (1226 - 1400), với 13 đời vua.

Tại hội thảo “Vương triều Trần: tầm vóc lịch sử và giá trị thời đại” sáng 10/1, PGS. TS. Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết: “Dưới sự tổ chức và lãnh đạo của triều Trần với những vị vua/thượng hoàng minh triết như Trần Thái Tông (1226 - 1258), Trần Thánh Tông (1258 - 1278), Trần Nhân Tông (1278 - 1293), những triều thần quyết đoán như Trần Thủ Độ, những tướng soái kiệt suất là thiên tài quân sự Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, nước Đại Việt đã ba lần đánh thắng quân Mông - Nguyên, ghi vào lịch sử dân tộc những chiến công oai hùng của thời Đông A”.

Cũng theo PGS. TS. Vũ Văn Quân, trên phương diện văn hóa - văn minh, thời Trần là bước tiếp nối và phát triển của văn hóa - văn minh Đại Việt thời Lý. Những sáng tạo vật chất, nếu thời Lý nổi bật là các công trình kiến trúc thành lũy và kiến trúc chùa tháp Phật giáo, thì thời Trần, bên cạnh kinh đô Thăng Long còn có trung tâm Tức Mặc - Thiên Trường như một kinh đô thứ hai.

Nhiều truyền thống lớn của văn học, nghệ thuật, giáo dục và khoa cử của dân tộc được mở đầu từ thời Lý, thực sự phát triển và đạt những thành tựu to lớn dưới thời Trần. Đó là một nền văn hóa thấm đẫm tinh thần dân tộc, dân gian mang nhiều giá trị nhân văn sâu sắc.

Nhận định về vấn đề này, PGS. TS. Dương Thị Thu Hà, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, thành tựu căn bản và có tính nền tảng của văn hóa thời Trần là sự kết tinh của một hệ giá trị mang tính minh triết, được hình thành từ chiều sâu của mạch nguồn văn hóa Việt, nơi con người luôn được đặt trong mối quan hệ hài hòa với cộng đồng, tự nhiên và vận mệnh chung của đất nước.

Trong lĩnh vực tôn giáo - tín ngưỡng, văn hóa nhà Trần biểu hiện ở sự hình thành một cơ chế dung hợp, có năng lực điều tiết xã hội, trong đó Phật giáo Trúc Lâm giữ vai trò hạt nhân minh triết, còn Nho giáo và tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo đảm nhiệm chức năng xã hội bổ trợ. Theo nghĩa đó, tôn giáo thời Trần là một cấu trúc văn hóa - xã hội, vừa định hướng đạo lý, vừa là quyền lực mềm, vừa kiến tạo đồng thuận cộng đồng.

“Ở trung tâm cấu trúc ấy là Phật giáo Trúc Lâm, gắn liền với tư tưởng và nhân cách của Trần Nhân Tông, mà điểm cốt lõi không chỉ là Việt hóa Phật giáo, mà là sự định hình một quan điểm nhập thế qua tư tưởng cư trần lạc đạo. “Việc Phật giáo Trúc Lâm lựa chọn nhập thế vì thế không chỉ là lựa chọn tôn giáo mà là lựa chọn văn hóa: đưa minh triết vào cuộc sống, biến đạo đức từ trừu tượng thành năng lực ổn định xã hội từ bên trong. Phật giáo đóng vai trò điều tiết tinh thần, giúp quyền lực chính trị được văn hóa hóa…”, PGS. TS. Dương Thị Thu Hà nhận định.

Lấy hòa hiếu để giữ độc lập, lấy nhân nghĩa hóa giải cường quyền

Bàn về những biểu hiện văn hóa ngoại giao thời Trần, PGS. TS Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, phân tích, điều làm nên chiều sâu của ngoại giao thời Trần nằm ở chỗ: trong khi duy trì các nghi lễ triều cống đối với nhà Nguyên, triều đình Đại Việt vẫn khẳng định bản sắc độc lập của mình qua từng cử chỉ, từng văn kiện và từng cuộc gặp sứ. Ở đó, chính trị được thấm đẫm bởi triết lý: lấy hòa hiếu để giữ độc lập, lấy nhân nghĩa để hóa giải cường quyền”.

Trong bối cảnh ấy, Phật hoàng Trần Nhân Tông trở thành biểu tượng rực rỡ nhất của nghệ thuật ngoại giao Đại Việt. Là người vừa thông tuệ binh pháp, vừa thấu triệt đạo pháp, ông đã biết kết hợp trí tuệ của nhà chính trị với tâm từ của bậc thiền sư để kiến tạo một phong cách ứng xử đặc biệt - hòa mà không lụy, nhu mà không yếu. Cái “từ bi nhập thế” trong tư tưởng của ông là sự hóa giải xung đột bằng trí tuệ, “đem lòng từ để cảm hóa kẻ thù, dùng nhân nghĩa để chuyển hóa quyền lực”.

Có thể nói, nền ngoại giao thời Trần được hình thành trên bốn trụ cột: tính nhân dân - lấy sức mạnh của lòng dân làm nền tảng cho ngoại giao; tính nhân nghĩa - coi trọng đạo lý hơn quyền lợi; tính hòa hiếu - tránh bạo động, chuộng hòa bình; tính linh hoạt - vận dụng uyển chuyển mọi phương thức để đạt mục tiêu tối thượng là giữ nước và giữ dân. Bốn trụ cột này đã trở thành hệ giá trị lõi cho toàn bộ nền ngoại giao Việt Nam trong suốt nhiều thế kỷ sau...

Theo PGS. TS. Bùi Thị Thanh Mai, Trường Đại học Tôn Đức Thắng, "thời Trần có những biểu hiện của tư duy ngoại giao mềm, là một trường hợp tiêu biểu trong lịch sử quan hệ quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh các trật tự khu vực thời trung đại, phản ánh cách một quốc gia nhỏ trong trật tự khu vực có thể bảo vệ chủ quyền và duy trì tính độc lập trong một cấu trúc bất đối xứng".

PGS. TS. Bùi Thị Thanh Mai cho rằng, bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa củng cố nội trị, quản lý biên cương, vận dụng linh hoạt nghi lễ ngoại giao và xây dựng thế cân bằng đa hướng, triều Trần đã hình thành một mô hình đối ngoại vừa mềm dẻo vừa kiên định, phù hợp với yêu cầu của thời đại và đặc điểm của quốc gia. Điều đó cho thấy ngoại giao mềm thời Trần không chỉ là sự ứng biến, mà là một định hướng chiến lược nhất quán, mang đến nhiều gợi mở cho hoạt động ngoại giao văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Theo Trung tướng, PGS. TS. Trần Đình Nhã, Chủ tịch Họ Trần Việt Nam, 92 tham luận tại hội thảo khẳng định, cách đây tròn 800 năm, vương triều Trần được sáng lập, mở ra thời kỳ phát triển rực rỡ và vẻ vang trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Dưới triều Trần, Đại Việt không chỉ khẳng định vững chắc nền độc lập, chủ quyền quốc gia, mà còn vươn lên trở thành một quốc gia cường thịnh, có bản lĩnh, trí tuệ và vị thế đáng nể phục trong khu vực.

Hội thảo cũng góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc bảo tồn, phát huy các di sản lịch sử - văn hóa gắn với vương triều Trần; phục vụ công tác giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.