Giảm tiền mặt qua Kho bạc, tăng thanh toán trực tiếp đến người thụ hưởng

Đáng chú ý, dự thảo không chỉ thu hẹp phạm vi chi tiền mặt mà còn mở rộng nhóm đối tượng được nhận các khoản chi từ ngân sách qua tài khoản, qua đó tăng tính minh bạch và khả năng kiểm soát dòng tiền công.

Thu hẹp dần phạm vi chi tiền mặt

Theo dự thảo, các khoản được chi bằng tiền mặt gồm chi thanh toán cho cá nhân; chi giải phóng mặt bằng trực tiếp cho người dân; chi cho một số nhiệm vụ cần bảo mật thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng; chi trả nợ dân; chi mua lương thực dự trữ và các khoản chi có giá trị dưới 5 triệu đồng.

Đáng chú ý, mức chi dưới 5 triệu đồng được đề xuất thay cho mức 5 triệu đồng tại Thông tư số 13/2017/TT-BTC và Thông tư số 136/2018/TT-BTC. Bộ Tài chính cho biết việc điều chỉnh nhằm thống nhất với một số quy định hiện hành về mức tối đa được chi bằng tiền mặt và mức chi được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế theo quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế giá trị gia tăng.

Việc tiếp tục duy trì một số trường hợp được chi tiền mặt cho thấy định hướng của dự thảo không phải loại bỏ hoàn toàn tiền mặt, mà là thu hẹp tiền mặt vào những trường hợp thực sự cần thiết. Với những khoản có thể thanh toán qua tài khoản, phương thức chuyển khoản được ưu tiên nhằm giảm các khâu kiểm đếm, vận chuyển, lưu giữ và xử lý tiền mặt, đồng thời tạo dấu vết giao dịch rõ ràng hơn.

Đối với các khoản chi bằng tiền mặt trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng, dự thảo đề xuất nguyên tắc những nội dung thuộc danh mục bí mật nhà nước phải thực hiện theo quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước. Trong khi đó, đơn vị, tổ chức, cá nhân có nhu cầu rút tiền mặt phải thông báo cho KBNN nơi giao dịch về số lượng và thời gian dự kiến rút. Trên cơ sở đó, ngân hàng thương mại nơi KBNN mở tài khoản thanh toán có thể chủ động chuẩn bị lượng tiền mặt đáp ứng nhu cầu.

Cách quản lý này cũng cho thấy tiền mặt đang được đặt trong một quy trình kiểm soát chặt chẽ hơn. Thay vì chỉ tập trung vào việc giải ngân, cơ quan kho bạc và ngân hàng thương mại có thể chủ động dự báo nhu cầu tiền mặt, bảo đảm an toàn trong thanh toán và hạn chế những rủi ro phát sinh trong quá trình quản lý tiền mặt.

Mở rộng người nhận tiền ngân sách qua tài khoản

Song song với việc thu hẹp phạm vi chi tiền mặt, dự thảo mở rộng các đối tượng thực hiện thanh toán, chi trả cá nhân qua tài khoản. Ngoài những đối tượng đang thực hiện thanh toán qua tài khoản, dự thảo bổ sung lưu học sinh, người học đang học tập ở nước ngoài được hỗ trợ học bổng và các khoản hỗ trợ khác từ ngân sách nhà nước. Đồng thời, các cá nhân khác có tài khoản tại ngân hàng thương mại và có nhu cầu nhận chi trả qua tài khoản cũng được bổ sung vào nhóm đối tượng này.

Các khoản thanh toán học bổng, hỗ trợ lưu học sinh và người học ở nước ngoài cũng được đưa vào nội dung thực hiện thanh toán, chi trả qua tài khoản.

Đây là điểm có ý nghĩa trực tiếp đối với người thụ hưởng. Khi khoản hỗ trợ từ ngân sách được chuyển trực tiếp vào tài khoản, người nhận có thể chủ động tiếp cận nguồn tiền mà không phải phụ thuộc vào việc nhận tiền mặt. Với những người học tập ở nước ngoài, phương thức này càng có ý nghĩa khi các khoản học bổng, hỗ trợ cần được chuyển đến đúng người, đúng thời điểm và có thể kiểm tra, đối soát.

Ở góc độ quản lý, thanh toán qua tài khoản cũng tạo ra một lớp dữ liệu quan trọng cho ngân sách nhà nước. Mỗi giao dịch có thông tin về người nhận, số tiền, thời điểm và tài khoản thụ hưởng, qua đó hỗ trợ công tác kiểm tra, đối soát và kiểm toán. Dòng tiền vì thế không chỉ được "chi đi", mà còn có thể được theo dõi rõ hơn trên hệ thống.

Dự thảo đồng thời kế thừa quy định về việc đơn vị giao dịch lựa chọn, phối hợp với ngân hàng thương mại để ký thỏa thuận hoặc hợp đồng về mở và sử dụng tài khoản thanh toán. Thỏa thuận phải quy định rõ trách nhiệm của ngân hàng thương mại và đơn vị giao dịch trong tổ chức thanh toán, chi trả.

Bộ Tài chính cũng đề xuất điều chỉnh hồ sơ thanh toán để phù hợp với Nghị định số 347/2025/NĐ-CP về thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực KBNN. Theo đó, danh sách thanh toán cho đối tượng thụ hưởng và danh sách thanh toán cho lưu học sinh chỉ áp dụng đối với các khoản chi cho cá nhân từ những nguồn được quy định tại điểm a khoản 3 Điều 6 của Nghị định này. Với các khoản chi từ nguồn khác, hồ sơ không bao gồm các danh sách trên.

Việc tách rõ các nhóm nguồn kinh phí giúp tránh áp dụng một quy trình hồ sơ giống nhau cho những khoản chi có tính chất khác nhau, đồng thời góp phần giảm những giấy tờ không cần thiết trong quá trình thanh toán.

Từ giảm tiền mặt đến số hóa dòng tiền ngân sách

Nhìn rộng hơn, dự thảo Thông tư đang cho thấy một bước chuyển trong cách quản lý dòng tiền qua KBNN: tiền mặt dần trở thành phương thức dành cho những trường hợp đặc thù, còn tài khoản trở thành kênh thanh toán chủ đạo đối với các khoản có thể thực hiện bằng phương thức điện tử.

Sự thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa về phương thức thanh toán. Với ngân sách nhà nước, mỗi khoản chi đều gắn với yêu cầu kiểm soát, minh bạch và sử dụng đúng mục đích. Khi tiền được chuyển trực tiếp qua tài khoản, dữ liệu giao dịch được lưu lại, các bên có thể đối soát và trách nhiệm trong từng khâu cũng dễ xác định hơn.

Dự thảo cũng bổ sung việc sử dụng tài khoản định danh mức độ 2 để phục vụ triển khai Đề án 06. Nếu được triển khai đồng bộ, việc kết nối giữa định danh điện tử, tài khoản thanh toán và dữ liệu ngân sách có thể tạo nền tảng để giảm dần sự phụ thuộc vào giấy tờ và thao tác thủ công trong quá trình chi trả.

Tuy nhiên, để chuyển từ tiền mặt sang thanh toán qua tài khoản thực sự hiệu quả, yêu cầu đặt ra không chỉ là thay đổi quy định. Hệ thống cũng phải bảo đảm người thụ hưởng có khả năng tiếp cận tài khoản, thông tin tài khoản chính xác, giao dịch an toàn và có cơ chế xử lý nhanh khi phát sinh sai sót. Đặc biệt, với những nhóm chưa có điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng, phương án hỗ trợ phù hợp vẫn cần được tính đến.

Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của dự thảo không nằm ở việc giảm bao nhiêu khoản chi bằng tiền mặt, mà ở cách dòng tiền ngân sách được vận hành. Khi những khoản có thể thanh toán qua tài khoản được chuyển trực tiếp đến người thụ hưởng, ngân sách có thêm một lớp dữ liệu để kiểm soát, người nhận thuận tiện hơn và các khâu trung gian được giảm bớt.

Đây cũng là bước đi phù hợp với quá trình hiện đại hóa hoạt động KBNN, hướng tới một hệ thống trong đó dòng tiền ngân sách không chỉ được giải ngân đúng quy định mà còn có thể xác thực, truy vết, đối soát và kiểm soát tốt hơn trên môi trường số.