Giữ hồn lụa đũi Nam Cao

Bốn thế kỷ tiếp nối những đôi tay trao truyền

Bước chân vào làng Nam Cao, tiếng lách cách từ những khung cửi như đưa du khách trở về không gian của một làng nghề hơn 400 năm lịch sử. Theo các bậc cao niên, nghề dệt đũi hình thành từ năm 1584, khi hai bà Từ Tiên và Từ An mang nghề trồng dâu, nuôi tằm, rút đũi, dệt cửi truyền dạy cho phụ nữ trong làng.

Qua nhiều thế kỷ, phụ nữ vẫn là lực lượng gìn giữ nghề dệt đũi. Từ chăm tằm, húi kén, kéo sợi đến dệt vải, nhuộm màu, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm của những người phụ nữ.

Đũi Nam Cao được dệt hoàn toàn từ tơ tằm tự nhiên. Những sợi đũi mộc mạc, mềm nhẹ, thoáng mát được người dân ví như "sợi vàng, sợi bạc". Để dệt nên một tấm vải, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn thủ công, riêng việc kéo sợi mỗi ngày chỉ thu được khoảng 70-100 gram đũi.

Điểm đặc sắc của làng nghề là kỹ thuật nhuộm hoàn toàn bằng nguyên liệu tự nhiên như lá bàng, nếp cẩm, gấc... Sau khi nhuộm, vải được phơi dưới nắng để tạo nên những gam màu trầm ấm, gần gũi với thiên nhiên.

Đa dạng hóa sản phẩm, củng cố thương hiệu làng nghề

Ở tuổi 82, bà Nguyễn Thị Bốn vẫn đều đặn ngồi bên guồng quay tơ. Đôi bàn tay đã hằn dấu thời gian nhưng những động tác kéo sợi vẫn thuần thục như hàng chục năm trước. Bà kể, từ khi mới 5-6 tuổi đã theo mẹ hái lá dâu, nuôi tằm rồi đứng bên khung cửi học nghề. Nghề cứ thế theo bà lớn lên, trở thành một phần cuộc sống.

Với bà Bốn, mỗi sợi đũi không chỉ được kéo từ kén tằm mà còn nối những ký ức của nhiều thế hệ phụ nữ trong gia đình. Có lúc nghề dệt đũi rơi vào cảnh khó khăn, nhiều người bỏ khung cửi để mưu sinh nhưng bà vẫn kiên trì bám nghề. Điều bà trăn trở nhất là liệu sau này còn bao nhiêu người trẻ muốn tiếp tục ngồi bên khung cửi. "Tôi chỉ mong lớp trẻ còn yêu nghề để tiếng thoi đưa không bị mất đi. Muốn giữ được làng nghề thì phải có người kế tục, chứ người già như chúng tôi rồi cũng sẽ có lúc không còn đủ sức làm nữa", bà Bốn chia sẻ.

Nỗi niềm của bà Bốn cũng là trăn trở của nhiều phụ nữ Nam Cao. Nếu trước đây, hầu như nhà nào cũng có khung dệt thì nay cả làng chỉ còn khoảng 500 hộ gắn bó với nghề.

Muốn giữ nghề, người dân phải sống được bằng nghề. Chính vì vậy, năm 2016, bà Lương Thanh Hạnh đã thành lập Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao với 30 thành viên. Theo bà Hạnh, bảo tồn làng nghề phải bắt đầu từ việc tạo đầu ra ổn định và sinh kế bền vững cho người dân, nhất là phụ nữ - lực lượng đảm nhiệm phần lớn các công đoạn từ trồng dâu, nuôi tằm đến kéo sợi, dệt và nhuộm.

Đến nay, Hợp tác xã đã xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 700ha trồng dâu, nuôi tằm để chủ động nguồn tơ và liên kết các hộ sản xuất. Hợp tác xã tạo việc làm thường xuyên cho gần 200 lao động, đồng thời hỗ trợ gần 90 hộ duy trì nghề dệt, giúp nhiều phụ nữ có thu nhập ngay tại quê hương.

Bên cạnh sản xuất vải, Hợp tác xã phát triển nhiều dòng sản phẩm như áo dài, váy, khăn, túi xách, chăn ga... phù hợp nhu cầu thị trường nhưng vẫn giữ được nét mộc mạc của chất liệu đũi. Hợp tác xã cũng xây dựng thương hiệu, cải tiến mẫu mã, bao bì và mở rộng thị trường. Nỗ lực ấy được ghi nhận khi năm 2025, bộ chăn ga lụa đũi Nam Cao đạt chuẩn OCOP 4 sao. Danh hiệu này góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và khẳng định thương hiệu làng nghề.

Từ những người phụ nữ lặng lẽ bên khung cửi đến những người mạnh dạn đổi mới mô hình sản xuất, câu chuyện ở Nam Cao cho thấy bảo tồn nghề truyền thống không chỉ là giữ lại kỹ thuật xưa mà còn là hành trình làm mới nghề để sản phẩm có chỗ đứng trong thị trường hiện đại.

Kể câu chuyện văn hóa cùng du khách

Với những người phụ nữ Nam Cao, giữ nghề hôm nay không chỉ là tiếp tục dệt vải mà còn đưa nghề truyền thống trở thành một trải nghiệm văn hóa. Thay vì chỉ bán sản phẩm, họ mở ra cơ hội để du khách trực tiếp cảm nhận giá trị của nghề.

Đến Nam Cao, du khách được vê sợi, kéo đũi, dệt vải, tự tay nhuộm khăn bằng lá bàng, nếp cẩm hay gấc và lắng nghe câu chuyện về hành trình hơn 400 năm của nghề dệt đũi. Nhờ đó, mỗi tấm lụa không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn lưu giữ câu chuyện của làng nghề và những người phụ nữ đã bền bỉ gìn giữ nghề qua nhiều thế hệ.

Theo bà Lương Thanh Hạnh, muốn nghề tồn tại thì người làm nghề phải sống được bằng nghề. Vì vậy, bên cạnh phát triển sản phẩm OCOP, Hợp tác xã đang triển khai dự án du lịch cộng đồng kết hợp homestay. Mô hình này mở thêm việc làm cho phụ nữ địa phương trong các hoạt động đón tiếp, hướng dẫn trải nghiệm, giới thiệu văn hóa và kinh doanh dịch vụ. Từ những người gắn bó với khung cửi, nhiều phụ nữ đã trở thành những người kể chuyện về làng nghề.

Bắt nhịp xu thế, Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao cũng đã đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử, kết nối với doanh nghiệp du lịch và xây dựng các tour trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên, khách quốc tế. Đây là hướng đi giúp nghề dệt đũi tiếp cận nhóm khách hàng mới, đồng thời tạo động lực để người trẻ gắn bó với nghề.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Phạm Văn Hiệu cho biết, phát triển du lịch làng nghề không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa mà còn tạo sinh kế bền vững cho người dân. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đào tạo kỹ năng làm du lịch, xây dựng điểm đến đặc trưng, kết nối tour tuyến và quảng bá sản phẩm làng nghề.

Giữ nghề để giữ cả một miền ký ức

Ở Nam Cao, tiếng thoi đưa vẫn vang lên mỗi ngày không chỉ nhờ những nghệ nhân đã gắn bó cả cuộc đời với khung cửi, mà còn bởi những người phụ nữ đang chủ động tìm cho nghề một con đường phát triển mới. Họ hiểu rằng, bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ, mà là biết thích ứng để những giá trị truyền thống tiếp tục được yêu mến trong cuộc sống hiện đại.

Từ những người bà, người mẹ kiên trì truyền nghề cho con cháu đến các nữ giám đốc hợp tác xã đổi mới tư duy thời công nghệ số…, mỗi người đều đang cùng góp một phần quan trọng vào hành trình hồi sinh và phát triển làng nghề dệt đũi Nam Cao truyền thống. Họ không chỉ tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương mà còn truyền đi niềm tin: nghề truyền thống hoàn toàn có thể trở thành một sinh kế bền vững nếu biết kết hợp giữa giá trị văn hóa và tư duy đổi mới.

Giữa nhịp sống hiện đại, nơi nhiều nghề thủ công đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của những người phụ nữ Nam Cao cho thấy sức sống của di sản không nằm ở những hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng, mà ở những đôi bàn tay vẫn miệt mài dệt từng sợi tơ mỗi ngày. Chính sự bền bỉ, sáng tạo và trách nhiệm của họ đang giúp một nghề hơn 400 năm tuổi, tiếp tục được viết thêm những chương mới, để bản sắc văn hóa dân tộc không chỉ được gìn giữ mà còn lan tỏa đến nhiều thế hệ và nhiều vùng đất hơn.