Có dịp về với vùng đất hồ Lắk đầy nắng gió, lữ khách sẽ say đắm trước vẻ đẹp hoang sơ của những buôn làng người M'Nông R'lăm tại xã Liên Sơn Lắk, Đắk Lắk. Giữa nhịp sống hiện đại, nơi đây vẫn lưu giữ một báu vật nguyên thủy: nghệ thuật làm gốm đen thủ công. Gốm Yang Tao không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt, mà là "một thực thể sống" mang trọn vẹn mồ hôi, nước mắt và cả những trăn trở sinh tồn của một cộng đồng giữa vòng xoáy thời cuộc.

Nghệ nhân H'Huyên BHôk (thường gọi là Mi Siu) – thế hệ thứ 4 gìn giữ nghề truyền thống – giải thích rằng kỹ thuật này đòi hỏi người thợ phải liên tục di chuyển. Thay vì xoay đất, người nghệ nhân đặt khối đất sét lên một bệ gỗ cố định rồi đi vòng quanh, đôi tay thoăn thoắt vuốt, nắn để tạo hình. Mỗi một sản phẩm ra đời đều gói ghém hàng ngàn bước chân nhịp nhàng của người phụ nữ, tạo nên những sản phẩm "độc bản" mang đậm dấu ấn cá nhân và cảm xúc của người làm ra.

Đất sét để làm nên dòng gốm Yang Tao huyền thoại không có sẵn trên bề mặt mà phải đào sâu từ 1 - 1,5 mét mới lấy được lớp đất dẻo đúng chuẩn. Mỗi chuyến đi rừng, chiếc xe máy cũ cũng chỉ cõng được tầm 30kg đất về nhà.

Công đoạn chế tác cũng kỳ công không kém. Đất mang về được nhặt sạch sỏi, rễ cây, rồi đưa vào cối dùng chày gỗ giã liên tục để loại bỏ bọt khí, giúp kết cấu đất dẻo dai và đồng đều. Một sản phẩm từ lúc lấy đất, tạo hình cho đến khi đưa vào lò nung lộ thiên mất khoảng 4 đến 5 ngày ròng rã.

Sự sáng tạo của gốm Yang Tao còn là câu chuyện của sự thích ứng. Từ những chiếc chén bát đơn sơ ngày cũ, nay gốm đã có thêm hình hài muôn thú như voi, lợn..., hay những lọ hoa để bắt nhịp nhu cầu du lịch. Thậm chí, một rào cản truyền thống đã được "linh hoạt" khi những người đàn ông trong buôn, tiêu biểu là chồng chị H'Huyên, nay cũng bắt đầu ngồi xuống phụ vợ nặn hình các con thú vì đam mê, nhường lại các sản phẩm gia dụng truyền thống cho đôi tay khéo léo của người phụ nữ.

Năm 2024, nghệ thuật làm gốm cổ Yang Tao chính thức được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nhưng ánh hào quang ấy chưa đủ sức "sưởi ấm" một cái nghề đang dần "nguội lạnh".

Ánh mắt Mi Siu chùng xuống khi nhắc về lớp kế cận. Dù từng có các dự án truyền nghề cho khoảng 20 thanh niên, nhưng đến nay chỉ còn lại 2 đến 3 người thỉnh thoảng làm vì nghề quá vất vả. Việc phải đi bộ vòng quanh khối đất sét khiến người trẻ chóng mặt, cộng thêm thu nhập bấp bênh khiến nhiều thanh niên buôn làng cất bước rời đi, tìm đến các khu công nghiệp ở TPHCM, hay Đồng Nai để kiếm đồng lương ổn định. Hiện tại, trong buôn chỉ còn khoảng 5-6 người nỗ lực giữ nghề.

Để di sản tiếp tục phát huy giá trị, hướng đi tất yếu là gắn kết với du lịch cộng đồng. Các dự án của chính quyền đã hỗ trợ tu bổ nhà sàn để đón khách trải nghiệm. Tuy nhiên, bên cạnh những hỗ trợ, cũng cần lắm sự quan tâm từ những điều giản dị nhất. Như chia sẻ của nghệ nhân nơi đây, cần lắm một khu nhà vệ sinh đạt chuẩn. 

Chị H'Huyên bộc bạch sự bối rối mỗi khi có đoàn khách quốc tế hay lữ khách phương xa ghé thăm nhưng gia đình không có công trình phụ trợ tươm tất để phục vụ. Đây là một nỗi niềm thực tế giữa mong muốn phát triển du lịch và điều kiện vật chất còn hạn chế tại địa phương.

Bảo tồn văn hóa không chỉ là những bài ngợi ca, mà cần sự thấu hiểu từ những chi tiết nhỏ nhất. Để những nghệ nhân như chị H'Huyên có thể ổn định cuộc sống và phát triển di sản của cha ông, gốm đen Yang Tao cần lắm những hỗ trợ sát sườn từ đầu ra sản phẩm đến cơ sở vật chất cơ bản, để điệu múa của những "bàn xoay sống" mãi mãi không bị lãng quên giữa đại ngàn.