Trong ký ức lịch sử của dân tộc, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Quảng trường Ba Đình rợp nắng chiều 2/9/1945 luôn gắn liền với hai nữ chiến sĩ trẻ: Đàm Thị Loan và Dương Thị Thoa. Ở tuổi 19 tràn đầy sức trẻ, kể từ mùa thu năm 1945, cô nữ sinh Trường Đồng Khánh- Dương Thị Thoa, con gái cố Giáo sư Dương Quảng Hàm, đã tạm gác bút nghiên, hòa mình vào phong trào đấu tranh cứu quốc của Phụ nữ Thủ đô.

Rời khoảnh khắc lịch sử dưới chân cột cờ Ba Đình, bước vào những ngày Toàn quốc kháng chiến khói lửa cuối năm 1946, bà đổi bí danh thành Lê Thi nhằm giữ an toàn cho gia đình trong vùng tạm chiếm. Giữa mưa bom đạn xối, bà kiên cường bám trụ từng góc phố cổ để tiếp tế, cứu thương cho Trung đoàn Thủ đô, rồi sau đó rút lên chiến khu Việt Bắc tiếp tục làm công tác phụ vận.

Đi qua hào khí của những ngày Tháng Tám lịch sử, tên tuổi của bà không chỉ khắc ghi như một chứng nhân thời đại. GS. Lê Thi đã lặng lẽ kiến tạo nên một "cuộc cách mạng" khác với sức lay động bền bỉ, đó là đặt nền móng cho ngành nghiên cứu phụ nữ, gia đình và bình đẳng giới tại Việt Nam.

Khai phá khoảng trống

Sau nhiều năm công tác phụ vận, tháng 12/1961, GS. Lê Thi chuyển về Ban Triết học (tiền thân của Viện Triết học). Suốt hơn một phần tư thế kỷ gắn bó (1961 - 1987), bà lần lượt đảm nhiệm các vị trí Quyền Viện trưởng, Viện trưởng Viện Triết học và Tổng Biên tập Tạp chí Triết học. Đến năm 1992, bà chính thức được phong học hàm Giáo sư, trở thành nữ giáo sư triết học đầu tiên của Việt Nam.

Nhưng điều làm nên tầm vóc của GS. Lê Thi không phải là danh vị, mà là tư duy lý luận luôn đau đáu gắn liền với thực tiễn. GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn, nguyên Viện trưởng Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhớ lại giai đoạn khó khăn của đất nước khi công tác cùng bà tại Viện Triết học: "Đối với tôi thì chị Thi là một người rất nhiệt tình trong mọi công việc, từ nghiên cứu khoa học, tổ chức đời sống cho anh em trong viện, cũng như là nghiên cứu của bản thân mình... Chị Thi là một trong những người đầu tiên có những công trình chuyên nghiên cứu về phụ nữ. Đây là một người khởi đầu cho giai đoạn tập trung nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong gia đình, cũng như đối với xã hội và cũng là người đặt nền móng cho Viện Gia đình và Giới bây giờ".

Bước vào thập niên 1980, khi Việt Nam bắt đầu bước vào công cuộc Đổi mới, các vấn đề về phụ nữ và bình đẳng giới thời đó hầu như chỉ được nhìn nhận như một công tác vận động phong trào đơn thuần hoặc bị coi là chủ đề "thực tiễn" không mang tính hàn lâm. Trăn trở trước những vấn đề xã hội mới phát sinh liên quan đến gia đình và người phụ nữ thời hậu chiến - bao cấp, GS. Lê Thi nhận ra: Nếu không có cơ sở khoa học bài bản thì mọi hoạt động vận động hay chính sách bảo vệ phụ nữ sẽ rơi vào tình trạng cảm tính.

Với kinh nghiệm nhiều năm làm công tác phụ vận và tham gia Ban Chấp hành Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam trong hai nhiệm kỳ từ năm 1974 đến năm 1987, bà cho rằng việc nghiên cứu bài bản sẽ tạo nền tảng vững chắc cho công tác vận động và phát triển phụ nữ. Vượt qua nhiều hoài nghi, thậm chí là chế nhạo và rào cản tư duy thời bấy giờ, tháng 3/1987, với sự ủng hộ của lãnh đạo Hội LHPN Việt Nam và Ủy ban Khoa học xã hội, GS. Lê Thi đã quyết tâm thành lập Trung tâm Nghiên cứu Khoa học về Phụ nữ (tiền thân của Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới).

Soi đường bằng khoa học

Với tư duy của một nhà triết học Mác-Lênin, GS. Lê Thi kiên trì chứng minh rằng phong trào phụ nữ phải được soi đường bằng lý luận và dữ liệu thực tế. PGS.TS Nguyễn Linh Khiếu, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, người từng là thư ký khoa học sát cánh cùng bà trong nhiều đề tài, chia sẻ về bản lĩnh của người thầy: "Quan điểm xuyên suốt của Giáo sư Lê Thi là nếu chỉ dừng ở tuyên truyền, cổ vũ phụ nữ theo tính chất phong trào thì hiệu quả sẽ không cao. Mọi hoạt động vận động phải dựa trên nền tảng của những thành tựu nghiên cứu khoa học thực chất. Trong một cuộc hội thảo, khi có ý kiến cho rằng việc hỗ trợ hay giải quyết việc làm cho phụ nữ là câu chuyện thực tiễn chứ không cần đến khoa học, Giáo sư Lê Thi đã sắc bén phản biện: Cơ sở nào để khẳng định phụ nữ đang cần hỗ trợ ở điểm đó? Và dựa trên căn cứ nào để nói rằng cách giúp này sẽ thành công, còn cách giúp kia thì thất bại?"

Không dừng lại ở tranh luận, GS. Lê Thi lập tức xây dựng hệ thống khái niệm công cụ đầu tiên tại Việt Nam về giới, bình đẳng giới, thành kiến giới và tương tác giới. Bà đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tranh thủ nguồn kinh phí và chuyên gia nước ngoài để dịch thuật tài liệu về giới, tổ chức hội thảo và đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ thông qua các cuộc điều tra thực địa.

Nổi bật nhất trong sự nghiệp nghiên cứu của bà là Đề tài cấp Nhà nước KX0709 "Vai trò gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam"(1993-1995). Ở tuổi gần 70, bà vẫn lặn lội qua hai miền Nam - Bắc, từ vùng đồng bằng đến các bản làng miền núi để điền dã, khảo sát thực trạng cấu trúc gia đình, chức năng giáo dục thế hệ trẻ và vai trò của người cao tuổi. Đề tài được nghiệm thu xuất sắc năm 1997, xuất bản bằng tiếng Việt và tiếng Anh, trở thành luận cứ khoa học quan trọng để Đảng và Nhà nước ban hành các chủ trương, chính sách chiến lược về gia đình và bình đẳng giới.

Nhìn lại những nền tảng lý luận mà GS. Lê Thi đặt nền móng từ thập niên 1990, các nhà nghiên cứu nhận thấy một tư duy vượt thời đại: Bà khẳng định bình đẳng giới không phải là phép chia cơ học 50-50 hay những con số bề nổi, mà phải tháo gỡ rào cản thực tế, giải phóng công việc chăm sóc không được trả công, và trao cho phụ nữ quyền quyết định để họ thực sự làm chủ cuộc đời.

Điểm tựa cho hôm nay

Di sản mà GS. Lê Thi để lại không nằm yên trong các thư viện hàn lâm, mà thẩm thấu trực tiếp vào sự chuyển mình của phong trào phụ nữ và công tác quản lý xã hội. Đánh giá về tầm ảnh hưởng sâu rộng này, bà Phạm Thị Thanh Hương, Phó chủ tịch Hội LHPN TP. Hà Nội khẳng định: "Giáo sư Lê Thi không chỉ là nhà nghiên cứu lý luận sâu sắc mà còn là người tiên phong đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn đời sống, góp phần làm thay đổi nhận thức xã hội về vị trí, vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội. Những công trình nghiên cứu của bà về phụ nữ, gia đình và bình đẳng giới đến nay vẫn còn nguyên giá trị khoa học và thực tiễn, là nguồn tài liệu quý báu cho các nhà quản lý, các tổ chức chính trị - xã hội. Tấm gương của Giáo sư Lê Thi nhắc nhở chúng tôi tiếp tục phát huy truyền thống tốt đẹp, nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực số, kỹ năng hội nhập để đóng góp tích cực vào sự phát triển của Thủ đô và đất nước."

Hôm nay, trước những thách thức hoàn toàn mới của kỷ nguyên số, khi khái niệm bất bình đẳng giới không còn nằm ở việc "có được đi học hay không", mà biến thể sang "có kỹ năng số hay không", "có bị gạt ra khỏi cơ hội công nghệ hay không", các nghiên cứu trẻ tại Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới vẫn tìm thấy câu trả lời từ phương pháp luận của GS. Lê Thi. Họ không dừng ở việc đếm số lượng nam - nữ sử dụng Internet, mà phân tích chiều sâu rào cản và khả năng làm chủ công nghệ của phụ nữ, đúng như cách mà vị Giáo sư tiền bối từng trăn trở nửa thế kỷ trước.

Mỗi dịp Quốc khánh 2/9, khi sắc cờ đỏ sao vàng rợp bóng trên Quảng trường Ba Đình và từng con ngõ nhỏ Hà Nội, người ta lại xúc động nhớ về cô nữ sinh 19 tuổi Dương Thị Thoa năm xưa. Nhưng vượt lên trên một khoảnh khắc lịch sử dưới chân cột cờ, di sản sống động nhất mà GS. Lê Thi trao lại cho các thế hệ hôm nay và mai sau, chính là tinh thần dấn thân, tư tưởng khoa học khai phóng và một nền tảng vững chắc để người phụ nữ Việt Nam tự tin khẳng định trí tuệ, vị thế và quyền được hạnh phúc trong kỷ nguyên mới.