Hà Nội tiên phong kiến tạo không gian văn hóa đô thị số

Trao đổi về vấn đề này, ông Vương Xuân Nguyên, Viện trưởng Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật, nhấn mạnh vai trò tiên phong của Thủ đô trong việc kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa đời sống thực và không gian số.

- Ông nhìn nhận thế nào về yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa đô thị Hà Nội trong bối cảnh chuyển đổi số, khi vừa phải gìn giữ bản sắc truyền thống vừa phát huy văn hóa như một nguồn lực phát triển?

Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là yếu tố định hình chất lượng đô thị. Để xây dựng hình ảnh người Hà Nội "Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc", điều quan trọng nhất là đặt con người ở vị trí trung tâm.

Trong không gian số, mỗi người cần có một "căn cước văn hóa" – hệ giá trị giúp định vị bản thân trước các luồng thông tin đa chiều. Đây là năng lực nhận diện đúng – sai, đẹp – xấu, từ đó chọn lọc và lan tỏa giá trị tích cực, giống như một "hệ miễn dịch" giúp con người không bị cuốn theo các xu hướng lệch chuẩn.

Từ nền tảng đó, văn hóa cần trở thành nguồn lực phát triển. Hà Nội có hệ thống di sản, làng nghề và không gian văn hóa phong phú, nếu biết khai thác đúng hướng sẽ tạo ra giá trị kinh tế xã hội bền vững. Khi văn hóa tạo ra sinh kế, người dân sẽ trở thành chủ thể tích cực nhất trong việc bảo vệ và lan tỏa các giá trị văn hóa.

- Trong mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, Hà Nội cần tiếp cận ra sao để tạo ra sự bổ sung thay vì tách biệt hai yếu tố này?

Hà Nội không thể phát triển nếu tách rời truyền thống và hiện đại, bởi đây là hai yếu tố phải bổ sung và nâng đỡ lẫn nhau trong cùng một chỉnh thể phát triển đô thị.

Người Hà Nội hôm nay không chỉ gìn giữ di sản mà còn phải biết sử dụng công nghệ để lan tỏa giá trị văn hóa. Công nghệ không thay thế văn hóa mà mở rộng không gian tồn tại và khả năng tiếp cận của văn hóa trong đời sống đương đại.

Một hành vi đẹp trong đời sống thực cần được phản ánh trên không gian số, và ngược lại, môi trường số cũng góp phần định hình chuẩn mực ứng xử văn minh trong xã hội. Đây chính là sự giao thoa tất yếu giữa truyền thống và hiện đại trong đô thị số.

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa hiện nay?

Chuyển đổi số trong văn hóa không chỉ là số hóa dữ liệu hay xây dựng website giới thiệu di tích, mà quan trọng hơn là tạo ra một hệ sinh thái văn hóa thông minh, nơi công nghệ trở thành công cụ mở rộng trải nghiệm và tiếp cận văn hóa.

Trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo hay thực tế tăng cường có thể giúp tái hiện không gian lịch sử, phục dựng công trình đã mất, hoặc tạo ra trải nghiệm tương tác sống động cho du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nhờ đó, di sản trở nên gần gũi và dễ tiếp nhận hơn trong đời sống hiện đại.

Khi công nghệ được tích hợp hợp lý vào văn hóa, chúng ta không làm mất đi giá trị nguyên bản mà còn mở rộng "đời sống" của di sản trong không gian số, giúp văn hóa vượt qua giới hạn không gian và thời gian.

- Trong tổng thể phát triển, Hà Nội có thể đóng vai trò gì trong việc kiến tạo không gian văn hóa đô thị hiện đại?

Hà Nội có đầy đủ điều kiện để trở thành địa phương tiên phong trong xây dựng môi trường văn hóa đô thị hiện đại, bởi Thủ đô vừa có chiều sâu lịch sử – văn hóa, vừa có tốc độ phát triển mạnh về công nghệ và đô thị hóa.

Điều quan trọng là hình thành một không gian văn hóa đô thị thống nhất, nơi phố cổ, làng nghề, không gian công cộng và không gian số được kết nối hài hòa trong một chỉnh thể. Không gian đó vừa giữ được truyền thống, vừa phản ánh nhịp sống hiện đại, đồng thời tạo điều kiện cho sáng tạo phát triển.

- Theo ông, yếu tố cốt lõi để xây dựng môi trường văn hóa đô thị nhân văn là gì?

Yếu tố cốt lõi vẫn là con người. Dù công nghệ phát triển đến đâu, hành vi ứng xử, ý thức cộng đồng và bản lĩnh văn hóa của mỗi người dân vẫn là nền tảng quyết định.

Mỗi hành vi văn minh trong đời sống hàng ngày, mỗi ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng đều góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của Thủ đô. Khi văn hóa là nền tảng, công nghệ là công cụ và con người là trung tâm, Hà Nội không chỉ là nơi lưu giữ di sản mà còn là không gian sáng tạo liên tục. Đó cũng là con đường để Thủ đô khẳng định vai trò tiên phong trong xây dựng môi trường văn hóa đô thị nhân văn, văn minh và hiện đại nơi truyền thống không bị đóng băng mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Để hiện thực hóa tầm nhìn và mục tiêu nêu trên, Hà Nội cần xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân và cộng đồng trong quá trình số hóa di sản, bảo đảm tính bền vững thay vì chỉ dừng lại ở các dự án đơn lẻ. Đồng thời, cần chú trọng lồng ghép giáo dục văn hóa số vào chương trình học đường, giúp thế hệ trẻ trở thành những "công dân số" có trách nhiệm, biết sử dụng công nghệ để làm giàu thêm kho tàng văn hóa thay vì làm mai một các giá trị truyền thống.

Bên cạnh đó, Thủ đô cần từng bước hình thành các cơ chế sàng lọc và định hướng văn hóa trên không gian số, hạn chế sự lan truyền của những nội dung lệch chuẩn, bảo đảm quá trình phát triển công nghệ luôn song hành với việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng. Chỉ khi người dân được trang bị đầy đủ năng lực văn hóa và năng lực số, Hà Nội mới có thể tự tin khẳng định vị thế là đô thị di sản thông minh, nơi quá khứ không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực và động lực kiến tạo tương lai.

- Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!