Hải Phòng: Phát huy giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng chùa Thanh Mai thành điểm du lịch tâm linh tiêu biểu

Trung tâm của thiền phái Phật giáo Trúc Lâm

Chùa Thanh Mai được xây dựng từ thế kỷ XIV, dưới triều đại nhà Trần. Phật hoàng Trần Nhân Tông đã chọn vòng cung Đông Bắc để xây dựng những cơ sở thờ tự, tu thiền đầu tiên của dòng thiền Trúc Lâm như: Yên Tử, Ngọa Vân, Thanh Mai, Côn Sơn, Vĩnh Nghiêm… 

Trong không gian văn hóa, tôn giáo đặc trưng đó, khu di tích Thanh Mai có vị trí rất quan trọng, là cầu nối giữa kinh đô Thăng Long với Trúc Lâm Yên Tử. Từ đây một trung tâm Phật giáo thời Trần được hình thành và phát triển, có sức lan tỏa khắp đồng bằng, trung du Bắc bộ, ảnh hưởng rất lớn trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Việt.

Theo văn bia "Trùng tu Phật Tích Sơn Thanh Mai tự bi ký", chùa Thanh Mai được mở rộng quy mô vào thế kỷ XVII và XVIII. Năm 1992, chùa được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia. Đến năm 2005, chùa được trùng tu các hạng mục chính như tam quan, phật điện, nhà tổ, nhà mẫu và đường lên chùa, mang lại diện mạo khang trang như ngày nay.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, hiện chùa còn lưu giữ nhiều bảo vật quý hiếm như hệ thống văn bia, tháp cổ, các di vật khảo cổ học. Trong đó tiêu biểu là "Viên Thông bảo tháp" chứa xá lỵ của Đệ nhị tổ Pháp Loa được xây dựng từ thời Trần; bia "Thanh Mai Viên Thông tháp bi" niên đại năm 1362; nội dung ghi chép thân thế, sự nghiệp của Đệ nhị tổ Pháp Loa tôn giả và lịch sử Phật giáo Việt Nam thời Trần.

Đặc biệt, năm 2017, khi bia "Thanh Mai Viên Thông tháp bi" được Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia đã càng minh chứng cho tính xác thực và các giá trị nổi bật của chùa Thanh Mai trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025.

Với giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt đó, dù nằm sâu trong rừng núi xa xôi, phủ màu rêu phong, chùa Thanh Mai vẫn được coi là điểm đến không thể bỏ qua khi đến khám phá vùng đất nổi tiếng Côn Sơn - Kiếp Bạc của TP Hải Phòng.

Nhiều nghi lễ truyền thống đặc sắc

Ông Nguyễn Văn Cường, Phó Ban quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc cho biết, với bề dày lịch sử, văn hóa của mình, hằng năm, tại ngôi chùa cổ này thường tổ chức lễ hội để nhân dân khắp nơi xa gần tưởng nhớ, tri ân sâu sắc đối với công lao của các bậc tiền nhân, đặc biệt là Đệ Nhị Tổ Trúc Lâm Pháp Loa – người có vai trò và công lao to lớn trong việc kế thừa, phát triển Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm.

Năm nay, Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc phối hợp với UBND phường Nguyễn Trãi tổ chức Lễ hội truyền thống chùa Thanh Mai từ ngày 17 – 19/4 (mùng 1 – 3/3 Âm lịch) với nhiều nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa, trải nghiệm đặc sắc, nhằm tiếp tục gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của địa phương, đồng thời đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa tâm linh của nhân dân và du khách thập phương.

Lễ hội không chỉ là dịp tưởng niệm công lao to lớn của Đệ nhị tổ Pháp Loa tôn giả đối với Phật giáo Việt Nam, mà còn là dịp đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá sâu rộng những giá trị tiêu biểu của Di sản văn hóa thế giới Thanh Mai, đặc biệt là tư tưởng nhập thế của thiền phái Phật giáo Trúc Lâm.

Theo ông Cường, trong ngày 17/4, lễ hội sẽ bắt đầu với các nghi thức như cúng Phật, cúng Tổ xin mở hội, rước bộ và lễ tưởng niệm Đệ Nhị Tổ Trúc Lâm Pháp Loa, sau đó tiến hành khai hội. Cùng với các nghi lễ truyền thống, trong ngày khai mạc còn khai mạc trưng bày "Di sản thế giới Thanh Mai - Những giá trị nổi bật toàn cầu", giới thiệu tour "Khám phá Di sản thế giới Thanh Mai" và các hoạt động trải nghiệm như thư pháp, in mộc bản, làm bánh, quay mật ong.

Sang ngày 18/4, lễ hội tiếp tục với Giải leo núi "Chinh phục đỉnh Tam Ban", công bố quyết định thành lập Câu lạc bộ Sen Kiếp Bạc cùng nhiều trò chơi dân gian. Ngày 19/4 diễn ra lễ giỗ Đệ Nhị Tổ Pháp Loa, lễ Mông Sơn thí thực và các hoạt động văn hóa, trải nghiệm.

"Với lễ hội này, Ban Tổ chức kỳ vọng tiếp tục gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo tồn di sản, đồng thời từng bước xây dựng chùa Thanh Mai trở thành điểm đến văn hóa - du lịch tâm linh tiêu biểu của TP Hải Phòng và khu vực", ông Cường nhấn mạnh.