Hiến tạng: Thông tin thiếu chính xác có thể trở thành "rào cản"
Bác sĩ tiến hành rửa tạng trước khi ghép tạng.
PGS.TS Đồng Văn Hệ, Giám đốc Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, cho rằng, muốn hoạt động hiến, ghép tạng phát triển bền vững, điều quan trọng không chỉ là năng lực y khoa mà còn là sự minh bạch, tính độc lập trong chẩn đoán chết não và đặc biệt là lòng tin của người dân.
Chết não không phải hôn mê
PGS.TS Đồng Văn Hệ cho rằng một trong những vấn đề cần được truyền thông và xã hội hiểu đúng là khái niệm chết não. Trên thực tế vẫn tồn tại tình trạng nhầm lẫn giữa chết não với hôn mê sâu, sống thực vật hoặc chết lâm sàng. Trong khi đó, đây là những tình trạng hoàn toàn khác nhau cả về y khoa và pháp lý.
"Bệnh nhân hôn mê sâu, tổn thương não rất nặng, tiên lượng rất xấu nhưng nếu chưa được thực hiện đầy đủ quy trình chẩn đoán chết não thì không được gọi là chết não", ông nhấn mạnh.
PGS.TS Đồng Văn Hệ nhắc tới trường hợp một nam sinh ở Gia Lâm từng được thông tin trên mạng vào tháng 3/2024 với cách gọi là "chết não". Khi đó, ông được một phóng viên liên hệ để hỏi về trường hợp này.
"Tôi trả lời rằng cậu bé chưa chết não. Bởi vì bệnh nhân chưa được Hội đồng chẩn đoán chết não thực hiện đầy đủ quy trình và chưa có kết luận chính thức, nên không thể gọi là chết não", ông kể.
Sau đó, bệnh nhân tiếp tục được điều trị, chuyển qua một số cơ sở y tế và đến ngày 21/5 mới tử vong.
Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, câu chuyện này cho thấy việc sử dụng thuật ngữ không chính xác có thể tạo ra những hệ lụy rất lớn. Nếu một bệnh nhân hôn mê sâu được gọi là chết não, công chúng có thể hiểu rằng người đó đã hoàn toàn không còn cơ hội sống. Ngược lại, nếu một trường hợp thực sự chết não lại được mô tả như "có khả năng tỉnh lại", niềm tin của gia đình và xã hội đối với hoạt động hiến tạng cũng có thể bị ảnh hưởng.
"Cho dù tất cả các bác sĩ đều nói rằng bệnh nhân không còn hy vọng, nếu chưa thực hiện quy trình chẩn đoán chết não thì chúng ta chưa được phép nói bệnh nhân chết não", ông nói.
PGS.TS Đồng Văn Hệ, Giám đốc Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người.
Theo ông, chẩn đoán chết não phải được hiểu là một quy trình độc lập, chứ không phải một nhận định đơn thuần của một bác sĩ dựa trên tiên lượng bệnh.
Quy trình này có nhiều tầng kiểm soát. Trước tiên phải xác định rõ nguyên nhân gây tổn thương não và xác định không có khả năng hồi phục. Tiếp theo, phải loại trừ những yếu tố có thể khiến người bệnh rơi vào tình trạng hôn mê sâu nhưng vẫn có khả năng hồi phục hoặc làm sai lệch việc đánh giá, chẳng hạn thuốc an thần, thuốc giãn cơ, hạ thân nhiệt, ngộ độc hoặc các rối loạn chuyển hóa.
Sau khi vượt qua các bước này, người bệnh mới được đánh giá những tiêu chuẩn lâm sàng và cận lâm sàng theo quy định. PGS.TS Đồng Văn Hệ đặc biệt nhấn mạnh tính độc lập của Hội đồng chẩn đoán chết não.
"Đây không phải là hội đồng biểu quyết theo đa số. Mỗi thành viên phải đánh giá độc lập và ký vào kết luận của mình. Chỉ cần một người không đồng ý thì chưa được tuyên bố chết não", ông cho biết.
Theo ông, những quy định chặt chẽ này chính là "hàng rào bảo vệ" người bệnh, gia đình và cả hệ thống hiến, ghép tạng. Điều này càng quan trọng bởi chết não và hiến tạng có liên quan mật thiết nhưng không thể đánh đồng với nhau. Chẩn đoán chết não phải được thực hiện độc lập, trước khi xem xét các điều kiện liên quan đến hiến tạng.
Tạng hiến được vận chuyển đến nơi ghép tại Bệnh viện Việt Đức.
"Chẩn đoán chết não phải độc lập với việc có lấy tạng hay không", PGS.TS Đồng Văn Hệ khẳng định. Ông cho rằng đây là điều người dân cần được biết để tránh tâm lý nghi ngờ rằng việc xác định chết não được thực hiện nhằm phục vụ lấy tạng.
Thông tin sai có thể làm tổn thương niềm tin của hàng triệu người
PGS.TS Đồng Văn Hệ đặc biệt nhấn mạnh vai trò của truyền thông. Báo chí có thể giúp người dân hiểu đúng về hiến, ghép tạng nhưng cũng có thể vô tình tạo ra những hiểu lầm nếu sử dụng thuật ngữ không chính xác.
"Thông tin đưa lên mạng rồi thì rất khó sửa. Một thông tin có thể chỉ trong thời gian rất ngắn đã có hàng triệu người đọc. Khi thông tin sai đã được ghi vào đầu người dân thì việc giải thích lại rất khó", ông nói.
Một trong những cách gọi dễ gây hiểu lầm nhất là "người chết não sống lại". Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, khi kiểm tra kỹ nhiều trường hợp được truyền thông hoặc mạng xã hội gọi là "chết não sống lại", đó thực chất có thể là bệnh nhân hôn mê hoặc một tình trạng tổn thương não khác, chứ chưa từng được chẩn đoán chết não theo quy trình.
Người chồng tiễn biệt vợ lần cuối khi quyết định hiến tạng cứu người.
"Chết não thì toàn bộ não mất chức năng và không thể hồi phục. Hôn mê thì khác. Sống thực vật cũng khác. Chết lâm sàng lại là một tình trạng khác nữa", ông phân tích.
Hôn mê là tình trạng mất ý thức, không đáp ứng với các kích thích nhưng người bệnh vẫn có thể còn các chức năng của não. Một số trường hợp có khả năng hồi phục tùy thuộc nguyên nhân và mức độ tổn thương.
Người sống thực vật có thể mất khả năng nhận thức nhưng vẫn có chu kỳ ngủ - thức, vẫn tự thở và còn một số chức năng của thân não.
Trong khi đó, chết não là tình trạng toàn bộ não bị tổn thương không hồi phục, các chức năng của não đã ngừng hoạt động. Đây là một tình trạng không thể đảo ngược.
Chết lâm sàng thường liên quan đến ngừng tuần hoàn, ngừng thở. Nếu được cấp cứu kịp thời, một số trường hợp có thể hồi sức thành công. Vì vậy, không thể lấy những trường hợp "chết lâm sàng sống lại" để chứng minh rằng người chết não có thể hồi phục.
Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, truyền thông cần đặc biệt thận trọng khi đưa tin về các trường hợp liên quan đến chết não và hiến tạng, bởi đây là lĩnh vực có tác động rất lớn đến tâm lý xã hội. Một tiêu đề gây sốc có thể thu hút người đọc trong vài phút nhưng hậu quả nhận thức có thể kéo dài nhiều năm.
Nếu người dân tin rằng "chết não vẫn có thể tỉnh lại", khi được tư vấn hiến tạng, gia đình có thể không đồng thuận vì cho rằng người thân vẫn còn cơ hội sống. "Nếu chúng ta không chia sẻ đúng, người dân sẽ nghĩ rằng bác sĩ không muốn cứu bệnh nhân mà muốn lấy tạng- đây là điều rất nguy hiểm", ông nói.
Ê-kíp tiến hành ghép tạng từ người chết não.
Theo ông, trách nhiệm của truyền thông không phải là làm cho người dân sợ hãi về hiến tạng mà phải giúp họ hiểu đúng để có niềm tin. Người dân cần biết rằng việc chẩn đoán chết não được thực hiện theo một quy trình nghiêm ngặt, có sự tham gia của những người có chuyên môn phù hợp và được đánh giá độc lập. Việc phân bổ tạng cho người nhận cũng phải dựa trên những nguyên tắc công bằng, minh bạch.
Đây chính là tinh thần của các nguyên tắc quốc tế về hiến, ghép tạng, trong đó WHO và Tuyên bố Istanbul đều đặt vấn đề bảo vệ người hiến, ngăn chặn thương mại hóa, bảo đảm công bằng và duy trì niềm tin xã hội ở vị trí quan trọng.
PGS.TS Đồng Văn Hệ cho rằng Việt Nam có thể phát triển mạnh hơn nữa hoạt động hiến, ghép tạng nếu xây dựng được một nền tảng niềm tin vững chắc. "Lòng tin của người dân đối với chết não rất quan trọng. Không phải chỉ là câu chuyện chuyên môn hay học thuật. Người dân phải hiểu thì mới tin; có tin thì người ta mới đăng ký hiến tạng", ông nhấn mạnh.
Đề xuất sửa đổi luật hiến, ghép mô, tạng 5 nhóm chính sách được đề xuất
1: Điều chỉnh độ tuổi người hiến là rà soát, điều chỉnh quy định về độ tuổi người hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết và khi còn sống.
2: Mở rộng nguồn hiến là nghiên cứu mở rộng các trường hợp được hiến mô, bộ phận cơ thể, trong đó có các hình thức hiến phù hợp với thực tiễn như hiến cho người không cùng huyết thống, hiến vô danh và hiến tạng chéo.
3: Tăng quyền lợi, bảo vệ người hiến là hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm an toàn, chăm sóc sức khỏe và quyền lợi chính đáng của người hiến, đặc biệt đối với người hiến khi còn sống.
4: Hiện đại hóa đăng ký hiến, đề xuất nghiên cứu tích hợp việc đăng ký tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết/chết não trên VNeID, tạo thuận lợi cho người dân đăng ký và xác nhận nguyện vọng.
5: Minh bạch điều phối mô, tạng, hoàn thiện cơ chế điều phối theo hướng công khai, minh bạch, có thể kiểm tra và truy xuất, đồng thời xây dựng hệ thống thông tin phục vụ hoạt động hiến, lấy và ghép mô, tạng.
