Hôn nhân thực tế: Vợ chồng có được thừa kế tài sản của nhau?

Tuy nhiên, khi một bên qua đời, câu chuyện pháp lý lại trở nên phức tạp, nhất là khi phát sinh tranh chấp thừa kế. Quyền của người "vợ" hoặc "chồng" trong những trường hợp này không phải lúc nào cũng được nhìn nhận một cách đơn giản.

2 cuộc hôn nhân không giấy giá thú

Một án lệ của Tòa án nhân dân tối cao đã làm rõ cách tiếp cận của pháp luật đối với vấn đề này, thông qua một câu chuyện gia đình điển hình kéo dài qua nhiều thập kỷ. Trong vụ việc, một người đàn ông có hai giai đoạn chung sống như vợ chồng với hai người phụ nữ khác nhau, cả hai đều không đăng ký kết hôn.

Năm 1969, ông Trần Thế Th. chung sống với bà Tô Thị T. tại một tỉnh ở Tây Nguyên, sinh được 2 người con. Do mâu thuẫn vợ chồng nên bà T. đã bỏ đi vào Vũng Tàu sinh sống và kết hôn với người khác. Năm 1985, ông Th. chung sống với bà Trần Thị S. có con chung là Trần Thị Trọng P. Ông Th. và bà S. ở nhà bố mẹ bà S., tuy nhiên ông bà cũng xin cấp đất và tạo lập được khối tài sản chung là nhà và các tài sản gắn liền với đất.

Ông Th. qua đời không để lại di chúc. Hai con trai của ông Th. và bà T. quản lý sử dụng diện tích nhà đất ông Th. để lại. Sau đó bà P. khởi kiện yêu cầu chia thừa kế.

Tranh chấp nảy sinh khi khối tài sản để lại cần được phân chia. Người phụ nữ trong mối quan hệ đầu tiên cho rằng mình vẫn là vợ và có quyền hưởng thừa kế. Trong khi đó, người phụ nữ chung sống sau lại khẳng định vai trò của mình trong việc xây dựng gia đình và tài sản chung, đồng thời yêu cầu được công nhận quyền lợi hợp pháp.

Cách giải quyết của Tòa án không dừng lại ở việc xem xét ai là người "đến trước" hay ai "có giấy tờ", mà đi thẳng vào bản chất của quan hệ hôn nhân thực tế. Tòa án xác định rằng mối quan hệ đầu tiên, dù từng tồn tại và có con chung, nhưng đã chấm dứt từ lâu khi người phụ nữ rời đi và thiết lập cuộc sống mới với người khác. Việc không còn chung sống, không còn gắn bó về kinh tế, tình cảm, cũng như việc hình thành một gia đình mới đã làm cho quan hệ hôn nhân thực tế này không còn tồn tại trên thực tế. Khi quan hệ đã chấm dứt, các quyền và nghĩa vụ giữa hai bên cũng không còn, trong đó có cả quyền thừa kế.

Ngược lại, mối quan hệ chung sống sau đó lại hội đủ các yếu tố của một hôn nhân thực tế được pháp luật thừa nhận. Hai người chung sống ổn định trong thời gian dài, có con chung, cùng nhau tạo lập tài sản và duy trì cuộc sống gia đình. Những yếu tố này phản ánh một quan hệ hôn nhân thực chất, dù không có đăng ký kết hôn. Chính vì vậy, người phụ nữ trong mối quan hệ này được công nhận là vợ theo nghĩa pháp lý và có quyền hưởng thừa kế đối với di sản của người đã mất.

Pháp luật ưu tiên mối quan hệ thực tế

Điều đáng chú ý là cách tiếp cận của Tòa án cho thấy pháp luật không chỉ dựa vào hình thức mà coi trọng thực tế đời sống. Hôn nhân thực tế, trong những điều kiện nhất định, vẫn có giá trị pháp lý và được bảo vệ. Tuy nhiên, giá trị đó không mang tính vĩnh viễn nếu quan hệ thực tế không còn tồn tại. Khi một bên đã rời bỏ cuộc sống chung, không còn gắn bó và thiết lập mối quan hệ mới, thì hôn nhân thực tế trước đó cũng được xem là đã chấm dứt, dù không có một quyết định ly hôn nào.

Từ góc độ pháp lý, quyền thừa kế giữa vợ và chồng gắn liền với việc quan hệ hôn nhân có còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế hay không. Điều này áp dụng thống nhất cho cả hôn nhân hợp pháp và hôn nhân thực tế. Một người từng là vợ hoặc chồng, nhưng nếu quan hệ đã kết thúc từ trước, thì không còn tư cách để hưởng di sản của người kia.

Án lệ này cũng cho thấy một thực tế không thể phủ nhận: trong các quan hệ không đăng ký kết hôn, việc chứng minh quyền lợi trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Tòa án buộc phải dựa vào tổng hợp các yếu tố như quá trình chung sống, con chung, tài sản chung, lời khai của các bên và của những người liên quan. Không có một "tờ giấy" nào làm căn cứ trực tiếp, nên mọi thứ đều phải được tái dựng từ thực tế đời sống. Điều này khiến cho những tranh chấp kiểu này thường kéo dài, phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Ở một góc nhìn rộng hơn, câu chuyện không chỉ dừng lại ở kỹ thuật pháp lý mà còn phản ánh sự chuyển động của xã hội. Trong bối cảnh trước đây, việc không đăng ký kết hôn có thể xuất phát từ điều kiện lịch sử, nhận thức hoặc hoàn cảnh cụ thể. Nhưng trong điều kiện hiện nay, khi hệ thống pháp luật đã hoàn thiện và thủ tục đăng ký kết hôn trở nên đơn giản, việc không thực hiện đăng ký lại trở thành một rủi ro pháp lý mà người trong cuộc phải tự gánh chịu.

Pháp luật, trong trường hợp này, đã cố gắng cân bằng giữa tính nguyên tắc và tính thực tế. Một mặt, không phủ nhận giá trị của những quan hệ đã tồn tại trong đời sống. Mặt khác, vẫn đặt ra những giới hạn rõ ràng để đảm bảo sự ổn định và công bằng. Người thực sự gắn bó, cùng xây dựng cuộc sống sẽ được bảo vệ. Ngược lại, người đã rời bỏ, không còn quan hệ thực tế thì không thể tiếp tục đòi hỏi quyền lợi từ một mối quan hệ đã kết thúc.

Thông điệp mà án lệ gửi đi là rất rõ ràng: quyền không chỉ được xác lập bằng danh nghĩa, mà còn bằng sự tồn tại thực tế của quan hệ đó. Trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, điều này càng trở nên rõ nét. Không phải cứ từng là vợ chồng thì mãi mãi có quyền như vợ chồng. Pháp luật nhìn vào hiện tại của quan hệ, chứ không chỉ quá khứ của nó.

Trong bối cảnh các tranh chấp thừa kế ngày càng gia tăng, đặc biệt là những tranh chấp liên quan đến đất đai và tài sản lớn, việc hiểu đúng và đầy đủ về hôn nhân thực tế trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Một mối quan hệ không được xác lập bằng đăng ký kết hôn sẽ luôn tiềm ẩn những khoảng trống pháp lý, và khi xảy ra tranh chấp, chính những khoảng trống đó sẽ trở thành điểm yếu.

Cuối cùng, điều mà mỗi người cần nhận thức rõ là: pháp luật có thể ghi nhận thực tế, nhưng không thể thay thế sự chủ động bảo vệ quyền lợi của chính mình. Trong các quan hệ hôn nhân, đặc biệt là trong điều kiện hiện nay, việc đăng ký kết hôn không chỉ là thủ tục hành chính, mà là nền tảng pháp lý bảo đảm cho quyền và nghĩa vụ của cả hai bên, trong đó có cả quyền thừa kế.