Khi mỗi đứa trẻ được quyền lựa chọn con đường của mình

Khi những điều quen thuộc không còn được chấp nhận như một lẽ đương nhiên

"Chỉ có con trai mới phù hợp làm công an?", "Việc làm đẹp chỉ dành cho con gái?" Những câu nói như vậy vốn không xa lạ trong đời sống thường ngày. Chúng xuất hiện trong những lời trêu đùa, trong cách người lớn nhận xét về một đứa trẻ, trong những hình dung rất quen thuộc kéo dài qua nhiều thế hệ về việc con trai nên thế nào và con gái phải ra sao. Khi được lặp đi lặp lại đủ lâu, có những định kiến và khuôn mẫu được xem như những điều hiển nhiên.

Với 35 học sinh lớp 6 đến 9 của Trường Tiểu học, THCS & THPT Hy Vọng (Trường Hy Vọng), khóa tập huấn về bình đẳng giới và phá bỏ định kiến giới bắt đầu từ chính những câu hỏi đơn giản ấy. Lớp học mở ra bằng cách kéo những quan điểm vốn "quen tai" trở lại bàn thảo luận, để các em cùng nhìn nhận và phân tích.

Trực tiếp điều hành khóa tập huấn là giảng viên Trần Hồng Điệp - Chuyên gia về giới và bảo vệ trẻ em, Giám đốc Quỹ Vì Tầm Vóc Việt (VSF).

Thông qua các trò chơi trải nghiệm, kịch ứng tác, và thảo luận nhóm, các em được từng bước tiếp cận các khái niệm như giới, giới tính, bản dạng giới, xu hướng tính dục, khuôn mẫu giới hay định kiến giới. Các kiến thức đều được truyền tải một cách tự nhiên và gần gũi với lứa tuổi.

Các kiến thức được truyền tải một cách trực quan, sinh động, tạo hứng thú cho các em học sinh

Đối với nhiều em học sinh, đây là lần đầu các em được học một cách hệ thống và đầy đủ về những khái niệm này.

Q.T. (học sinh lớp 6) cho biết: "Trước đây thấy nhiều người dùng cụm ‘giới tính thứ 3’ thì em cũng chỉ biết dùng như vậy. Giờ em mới hiểu rằng không có thứ gọi là ‘giới tính thứ 3’ và cách gọi không đúng đó sẽ làm người nghe bị tổn thương."

Việc gọi đúng khái niệm không chỉ là thay đổi về mặt ngôn ngữ, mà còn là nền tảng quan trọng để các em nhận thức sự khác biệt như một phần tự nhiên của xã hội, thay vì gán nhãn hay xếp chúng vào những khuôn định sẵn. Khi hiểu được điều này, các em bắt đầu hình thành cách tiếp cận tôn trọng và cởi mở hơn đối với những khác biệt xung quanh mình.

Nhìn lại những suy nghĩ trước đây của mình, P.U (học sinh lớp 8) chia sẻ rằng em từng hiểu về bình đẳng giới theo một cách rất đơn giản: nam và nữ phải giống nhau, làm được như nhau. Sau khóa tập huấn, em nhận ra điều đó là chưa đủ.

"Em hiểu rằng mỗi người đều có điểm mạnh, sở thích và hướng đi khác nhau. Bình đẳng giới không phải là ai cũng phải giống ai, mà là ai cũng có quyền được lựa chọn điều mình muốn làm, dựa trên khả năng của mình, và có cơ hội học tập, phát triển công bằng," em chia sẻ.

Trước tập huấn, chỉ 52,9% học sinh phản đối ý kiến "Nam giới là người kiếm tiền chính trong gia đình (vai trò trụ cột về kinh tế gia đình)". Kết thúc khóa tập huấn, tỷ lệ này đã tăng lên 96,55%, cho thấy sự thay đổi bước đầu trong cách học sinh nhìn nhận về vai trò giới.

Định kiến, khuôn mẫu giới và sự tự do lựa chọn

Tuy nhiên, bình đẳng giới trong bài học này không chỉ dừng ở câu chuyện về cách nhìn nhận người khác. Nó còn quay trở lại với chính mỗi học sinh, trong cách các em nhìn bản thân và hình dung về tương lai của mình.

Trong khóa tập huấn, các em có cơ hội thử sức sắm vai trong những tình huống cụ thể để tìm hiểu về hậu quả của các định kiến, khuôn mẫu giới.

Khi được đặt vào những tình huống như một bạn nam bị cười cợt vì muốn tham gia cuộc thi nấu ăn, hay một bạn nữ bị ngăn cản theo đuổi ước mơ làm công an vì bị cho là không đủ mạnh mẽ, các em không chỉ quan sát mà còn trực tiếp trải nghiệm cảm xúc của nhân vật. Đó có thể là sự ngại ngùng, tự ti, cảm giác bị phủ nhận khi ước mơ không được công nhận chỉ vì giới tính.

Các em học sinh diễn kịch ứng tác để tìm hiểu về hậu quả của bất bình đẳng giới

P.U cho biết phần diễn kịch là phần em cảm thấy ấn tượng nhất. Khi đặt mình vào hoàn cảnh của người không được theo đuổi ước mơ chỉ vì giới tính hay xu hướng tính dục, em nhận ra những hệ quả không chỉ dừng lại ở cá nhân một người.

"Trước đây em nghĩ bất bình đẳng giới chỉ gây thiệt thòi cho phụ nữ. Sau buổi hôm nay, đặc biệt là thông qua phần kịch, em hiểu rằng định kiến và khuôn mẫu giới có thể dẫn đến nhiều hậu quả khác nhau. Có người bị giới hạn cơ hội, không phát huy được năng lực; trong gia đình có thể xảy ra mâu thuẫn, thậm chí là bạo lực; và xã hội cũng sẽ bị ảnh hưởng."

Việc giúp học sinh nhận diện được hệ quả của bất bình đẳng giới cũng đồng nghĩa với việc mở ra cho các em nhiều khoảng tự do hơn để lựa chọn. Khi một đứa trẻ hiểu rằng năng lực và đam mê mới là điều quan trọng, thì đó cũng là lúc các em có thêm cơ hội để không tự loại trừ bản thân khỏi một khả năng nào đó chỉ vì những giới hạn vô hình.

Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình

Khóa học không chỉ là nơi các em tiếp nhận kiến thức, mà còn là không gian để các em suy nghĩ về việc mình có thể làm gì để thúc đẩy bình đẳng giới trong chính môi trường xung quanh.

Cùng nhau, các em đã tạo nên những bức hình sinh động, được lấp đầy bởi những hành động cụ thể mà các em mong muốn thực hiện. Đó có thể là thiết kế poster, thực hiện podcast, chia sẻ lại kiến thức cho bạn bè, hoặc lên tiếng khi chứng kiến hành vi phân biệt đối xử. Những hành động dù nhỏ nhưng là cách trực tiếp nhất để các em bắt đầu tạo ra thay đổi từ chính môi trường của mình.

Các em cùng nhau thảo luận về điều có thể làm để xóa bỏ định kiến, khuôn mẫu giới

N.N. (học sinh lớp 9) chia sẻ: "Trước đây em cũng mơ hồ biết là mình cần thúc đẩy bình đẳng giới và em không vui khi thấy có sự phân biệt đối xử. Nhưng sau buổi học hôm nay, em hiểu rõ hơn nên cảm thấy mình có thể làm được những điều cụ thể. Khi mình hiểu đúng, mình có thể giải thích lại cho người khác để mọi người cùng hiểu và tôn trọng nhau hơn."

Đó cũng là điều mà khóa học hướng tới. Không chỉ dừng lại ở kiến thức, các em còn dần có thêm những công cụ cần thiết để tự tin lên tiếng và hành động.

Thay đổi đôi khi bắt đầu từ những điều rất đơn giản như cách dùng từ, cách phản ứng trước một câu nói mang tính định kiến hay sẵn sàng lên tiếng khi thấy điều chưa hợp lý. Những thay đổi nhỏ này có thể không tạo ra kết quả ngay lập tức, nhưng những cuộc trò chuyện được mở ra từ đó sẽ dần tích lũy, góp phần hình thành một môi trường cởi mở và tôn trọng hơn.

Và cũng từ đó, những ước mơ của các em có thêm cơ hội được mở rộng. Bình đẳng giới, trong ý nghĩa gần gũi nhất, chính là việc để mỗi đứa trẻ được lớn lên và theo đuổi điều mình mong muốn mà không bị thu hẹp bởi những định kiến, khuôn mẫu giới vô hình.

Khóa tập huấn là hoạt động mở đầu trong chuỗi chương trình năm 2026 của dự án "Cánh buồm đỏ thắm" do VSF phối hợp triển khai cùng Trường Hy Vọng - trường nội trú dành cho các em nhỏ mất cha, mẹ do COVID-19. Trong thời gian tới, các em sẽ tiếp tục được tham gia các buổi tập huấn về phòng, chống bạo lực học đường và kỹ năng sống. Từ nền tảng đó, chính các em sẽ trở thành những người khởi xướng và thực hiện các sáng kiến truyền thông, lan tỏa thông điệp về bình đẳng, không kỳ thị và không bạo lực trong toàn trường.