Mê thiết bị điện tử và "chiếc khuôn" định hình thế giới của trẻ

Hình ảnh thay đổi liên tục kích thích não bộ

Ngồi yên, chăm chú nhìn màn hình và liên tục chuyển từ video này sang video khác đang trở thành hình ảnh không hiếm gặp ở trẻ nhỏ. Chỉ cần một chiếc điện thoại hoặc máy tính bảng, trẻ lập tức bị "giữ chân" bởi những hình ảnh sinh động, âm thanh bắt tai và các tình huống liên tục thay đổi.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, trẻ em, đặc biệt trẻ dưới 5 tuổi, đang ở giai đoạn cần được tiếp xúc với môi trường để trải nghiệm, tương tác và hình thành những hiểu biết ban đầu về thế giới. Ở lứa tuổi này, khả năng kiểm soát và tự chủ của trẻ chưa phát triển đầy đủ, vì vậy trẻ dễ bị thu hút bởi những kích thích hấp dẫn từ bên ngoài.

Trong khi đó, cha mẹ thường bận rộn với công việc và các hoạt động chăm sóc gia đình. Cho con chơi điện thoại, xem TV, dùng máy tính bảng đôi khi được sử dụng như một cách giúp trẻ ăn uống, ngồi yên hoặc để người lớn có thời gian giải quyết công việc. Ban đầu, trẻ có thể vô tình tiếp xúc khi nhìn thấy cha mẹ sử dụng điện thoại. Nhưng khi nhận thấy con thích thú, nhiều phụ huynh lại chủ động tìm thêm những nội dung mà trẻ yêu thích. Có nhiều trẻ xem đi xem lại một bài hát, một bộ phim, một trò chơi từ ngày này qua ngày khác.

Điều khiến những đoạn phim này hấp dẫn nằm ở chính cách nội dung được thiết kế. Các hình ảnh thay đổi liên tục, nhiều tình huống mới lạ, màu sắc và âm thanh gây chú ý khiến trẻ dễ dàng duy trì sự quan tâm. Mỗi lần bắt gặp một nội dung thú vị, não bộ có thể ghi nhận đó như một dạng phần thưởng.

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn cho rằng, khi một kích thích khiến con người hứng thú hoặc yêu thích, cơ chế phần thưởng của não bộ, trong đó có hệ dopamine, sẽ được kích hoạt. Nếu quá trình này lặp lại nhiều lần, việc tìm kiếm những kích thích tương tự có thể trở thành một thói quen, thậm chí tạo ra sự phụ thuộc.

Với trẻ nhỏ, vấn đề đáng quan tâm không chỉ là số phút trẻ nhìn vào màn hình mà còn là cách màn hình đang thay thế những trải nghiệm cần thiết khác. Một đứa trẻ cần được trò chuyện với cha mẹ, chơi với bạn bè, vận động, quan sát môi trường xung quanh, cầm nắm đồ vật, tự mình khám phá và trải nghiệm những tình huống thực tế. Nếu phần lớn thời gian rảnh được dành cho những nội dung được thiết kế để thu hút sự chú ý liên tục, các hoạt động này có thể bị thu hẹp.

"Không những ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, việc phụ thuộc vào thiết bị điện tử còn có thể tác động đến sự tập trung, khả năng học hỏi và nhiều hoạt động khác của trẻ", PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn phân tích.

Một vấn đề khác được chuyên gia lưu ý là quá trình hình thành nhận thức của trẻ. Khi mới sinh ra, trẻ chưa có một thế giới quan hoàn chỉnh. Thông qua thị giác, thính giác, vị giác và những giác quan khác, trẻ tiếp nhận các kích thích từ môi trường để từng bước hình thành những hiểu biết ban đầu.

Quá trình này diễn ra theo từng giai đoạn phát triển. Những gì trẻ tiếp nhận trước đó có thể trở thành "mẫu" để trẻ đối chiếu với những điều mới gặp sau này. Chẳng hạn, khi trẻ đã hình thành một hình dung nhất định về gia đình, khi tiếp xúc với một gia đình khác, trẻ có xu hướng lấy hình mẫu ban đầu để so sánh.

Vì vậy, nếu những nội dung trẻ xem trở thành một trong những nguồn trải nghiệm chính của trẻ, những hình ảnh và thông tin đó cũng có thể trở thành một phần trong "khuôn mẫu" nhận thức mà trẻ sử dụng để nhìn nhận thế giới.

Đây là lý do việc lựa chọn nội dung cho trẻ quan trọng không kém việc kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị. Một nội dung giáo dục phù hợp với độ tuổi, được người lớn đồng hành và sử dụng đúng mục đích khác xa với việc để trẻ liên tục lướt những video ngắn có tốc độ thay đổi cao.

Không thể quy mọi biểu hiện tăng động, giảm chú ý cho thiết bị điện tử

Một trong những lo ngại phổ biến của cha mẹ hiện nay là việc trẻ dùng thiết bị điện tử quá nhiều có khiến trẻ bị tăng động, giảm chú ý hay không. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, cần nhìn nhận vấn đề một cách thận trọng. Tăng động, giảm chú ý và những hành vi bốc đồng, kém kiểm soát không phải là kết quả của duy nhất một yếu tố. Nguy cơ có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có yếu tố gene, quá trình phát triển trước và quanh thời điểm sinh, môi trường gia đình, trường học và xã hội. Điều đó có nghĩa, không thể kết luận rằng cứ dùng điện thoại, máy tính nhiều là trẻ sẽ mắc tăng động, giảm chú ý.

Có những trẻ cùng xem video với thời lượng tương tự nhưng mức độ ảnh hưởng lại khác nhau. Theo chuyên gia, sự khác biệt này có thể liên quan đến những yếu tố bẩm sinh và đặc điểm riêng của từng trẻ. Có trẻ nhạy cảm hơn với các tác động từ môi trường, trong khi trẻ khác có khả năng thích ứng tốt hơn.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc cha mẹ có thể xem nhẹ thời gian sử dụng thiết bị. Khi một tác động từ môi trường đạt đến một ngưỡng nhất định, nó có thể ảnh hưởng trở lại đến hoạt động của não bộ và hành vi. Với trẻ đã có sẵn những yếu tố nguy cơ, mức tác động có thể khác so với những trẻ không có các yếu tố này.

Bên cạnh sức khỏe tâm thần, việc ngồi lâu trước màn hình còn có thể làm giảm thời gian trẻ dành cho vận động. Ở trẻ nhỏ, các kỹ năng vận động vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Trẻ cần những hoạt động toàn thân để phát triển khả năng phối hợp và kiểm soát cơ thể.

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn cho biết, khi trẻ nhỏ, các động tác của trẻ thường chưa thực sự tách biệt và kiểm soát tốt từng bộ phận. Khi thực hiện một động tác ở cổ tay, sự vận động có thể còn lan tỏa ra các phần khác của cơ thể. Chính vì vậy, những hoạt động vận động đa dạng, phù hợp với lứa tuổi có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển.

Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian cho màn hình, những hoạt động này có thể bị hạn chế. Cùng với đó, việc xem video kéo dài có thể làm đảo lộn các nếp sinh hoạt như ăn uống, ngủ nghỉ và vận động. Chuyên gia cảnh báo những rối loạn trong sinh hoạt có thể tạo nền tảng cho các vấn đề sức khỏe thể chất như thừa cân, béo phì và các rối loạn khác.

Một đứa trẻ phát triển khỏe mạnh không chỉ cần kiến thức mà còn cần khả năng tương tác với gia đình, bạn bè và môi trường xung quanh. Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi "trẻ xem bao lâu?", phụ huynh cần quan sát rộng hơn: Trẻ còn chơi không? Trẻ có vận động không? Trẻ có trò chuyện với người thân không? Trẻ có thể tập trung vào một hoạt động phù hợp với lứa tuổi hay không? Giấc ngủ và việc ăn uống có bị xáo trộn không?

Đặc biệt, cha mẹ không nên sử dụng điện thoại như một "chiếc chìa khóa" mặc định để giải quyết mọi tình huống trẻ quấy khóc, ăn chậm hay không chịu ngồi yên. Bởi mỗi lần trẻ được màn hình "dỗ dành", trẻ có thể càng hình thành mối liên hệ giữa sự khó chịu, buồn chán hoặc mất kiên nhẫn với nhu cầu tìm đến thiết bị.

Ở góc độ lâu dài, điều quan trọng là xây dựng cho trẻ một môi trường phát triển đa dạng, trong đó màn hình chỉ là một phần rất nhỏ và không thay thế những trải nghiệm thực tế. Trẻ cần được chơi, vận động, giao tiếp, đọc sách, quan sát, đặt câu hỏi và tự mình khám phá.