"Nâng cấp" nghề nghiệp phục vụ "kinh tế bạc"

Chăm sóc người cao tuổi trở thành một nghề

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Theo Dự báo dân số Việt Nam 2024–2074 của Cục Thống kê và UNFPA năm 2025, đến năm 2034, Việt Nam sẽ chính thức trở thành quốc gia có dân số già, với 14% dân số từ 65 tuổi trở lên. Đặc biệt, nhóm người từ 80 tuổi trở lên được dự báo tăng gấp ba vào năm 2050.

Trong khi tuổi thọ trung bình của người Việt đã đạt 74,7 tuổi, tuổi thọ khỏe mạnh mới ở mức 65,4 tuổi. Khoảng cách gần 10 năm suy giảm sức khỏe đặt ra nhu cầu ngày càng lớn đối với các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi ngoài phạm vi y tế.

Nhu cầu ấy đang tạo ra một thị trường dịch vụ giàu tiềm năng. Thị trường "kinh tế bạc" trên thế giới được ước tính có giá trị hơn 4.000 tỷ USD vào năm 2026. Tại Việt Nam, cùng với quá trình già hóa dân số, nhu cầu về chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng và các dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi được dự báo ngày càng rõ nét.

Song để thị trường này phát triển, một trong những điều kiện quan trọng là phải có đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản. Hiện công việc chăm sóc người cao tuổi phi y tế vẫn chưa có mã ngành nghề và khung tiêu chuẩn năng lực quốc gia. Người làm công việc này thường bị coi là lao động phi chính thức; các cơ sở đào tạo chưa thể cấp bằng nghề phù hợp, trong khi doanh nghiệp cũng gặp khó khăn khi muốn mở rộng hoạt động vì thiếu lao động có chất lượng.

Khoảng trống về nghề nghiệp và đào tạo đang đặt ra yêu cầu cấp thiết: biến công việc chăm sóc vốn thường được thực hiện một cách tự phát thành một nghề có kỹ năng, có tiêu chuẩn và được xã hội ghi nhận.

Chương trình Phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi hướng tới bình đẳng giới (GRACE) do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - chi nhánh khu vực TP.HCM (VCCI-HCM) thực hiện với sự hỗ trợ của Sáng kiến Đầu tư cho Phụ nữ (Investing in Women – IW) đang góp phần giải quyết bài toán này thông qua đào tạo và chuẩn hóa năng lực.

Một trong những cách tiếp cận của chương trình là mô hình vi bằng (micro-credentials). Thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm thực tế, người học được tiếp cận chương trình đào tạo có cấu trúc, qua đó từng bước hình thành những năng lực cần thiết cho công việc chăm sóc người cao tuổi.

Từ một công việc thường được thực hiện trong gia đình và ít được coi là cần kỹ năng chuyên môn, chăm sóc người cao tuổi đang từng bước được tiếp cận như một nghề nghiệp đòi hỏi kiến thức, kỹ năng và năng lực thực hành. Đào tạo vì thế không chỉ giúp người học "biết cách chăm sóc", mà còn giúp họ tự tin hơn với năng lực nghề nghiệp của mình.

Bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam – chi nhánh khu vực TP.HCM, nhìn nhận sự thay đổi này trong một bức tranh rộng hơn của nền kinh tế. Theo bà, khái niệm "kinh tế bạc" đánh dấu sự chuyển đổi quan trọng trong tư duy: già hóa dân số không phải là gánh nặng mà là một thị trường mới, một động lực tăng trưởng mới.

Theo bà Bùi Thị Ninh, với Việt Nam, "kinh tế bạc" mở ra hai cơ hội song hành: mở rộng thị trường cho doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ chăm sóc thâm dụng lao động, đồng thời tạo việc làm bền vững và chất lượng. Khi người dân tiếp cận được các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, phụ nữ cũng có thêm điều kiện cân bằng thời gian giữa trách nhiệm chăm sóc và cơ hội kinh tế.

Nhìn từ góc độ này, đào tạo nghề chính là một trong những mắt xích quan trọng để biến nhu cầu chăm sóc đang gia tăng thành cơ hội việc làm và phát triển kinh tế.

Từ kỹ năng nghề đến cơ hội khởi nghiệp

Khi một lĩnh vực dịch vụ phát triển, nhu cầu đầu tiên luôn là nhân lực. Với chăm sóc người cao tuổi, nhu cầu này càng rõ khi quy mô dân số cao tuổi ngày càng tăng.

GRACE đang góp phần tạo ra nguồn nhân lực có năng lực được chuẩn hóa, qua đó hỗ trợ giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân sự chất lượng trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Đồng thời, chương trình góp phần chuyển công việc chăm sóc từ một hoạt động thường bị coi là "không cần kỹ năng" thành một nghề có kỹ năng, được trân trọng và được trả công xứng đáng.

Khi người lao động có kỹ năng, thị trường cũng có điều kiện phát triển những dịch vụ chuyên nghiệp hơn. Đây là nền tảng để hình thành nhiều hướng đi mới, từ cung cấp dịch vụ chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng đến các mô hình chăm sóc phù hợp với từng nhóm người cao tuổi.

Đây cũng là nơi cơ hội khởi nghiệp có thể được mở ra. Một người được đào tạo, tích lũy kinh nghiệm và hiểu nhu cầu thực tế của người cao tuổi có thể tiếp tục phát triển chuyên môn. Với những người có năng lực tổ chức và kết nối nhân lực, kinh nghiệm nghề nghiệp có thể trở thành nền tảng để hình thành các dịch vụ chăm sóc phù hợp với nhu cầu của cộng đồng.

Để người học nghề có thể đi xa hơn trên con đường nghề nghiệp, đào tạo cần được đặt trong một hệ sinh thái rộng hơn.

Bà Bùi Thị Ninh cho rằng Việt Nam đã xây dựng nền tảng chính sách cho phát triển "Kinh tế Bạc" và hệ thống chăm sóc người cao tuổi toàn diện. Từ nền tảng này, VCCI kỳ vọng trong 5–10 năm tới cùng các bên liên quan kiến tạo hệ sinh thái "kinh tế bạc" dựa trên ba trụ cột: lực lượng lao động chăm sóc được chuẩn hóa mã nghề; thị trường dịch vụ chăm sóc tư nhân phát triển đa dạng, chất lượng; và cơ chế hợp tác công – tư hiệu quả.

Ba trụ cột này cũng cho thấy vị trí của đào tạo nghề trong quá trình hình thành thị trường. Một thị trường không thể phát triển bền vững nếu thiếu nhân lực. Doanh nghiệp khó mở rộng nếu không có đội ngũ được đào tạo. Người lao động cũng khó xây dựng nghề nghiệp lâu dài nếu công việc chưa có tiêu chuẩn và vị trí rõ ràng.

Vì vậy, chuẩn hóa nghề chăm sóc có thể tạo ra một chuỗi giá trị mới: đào tạo người làm nghề, kết nối với nhu cầu của thị trường, tạo việc làm, phát triển dịch vụ và mở ra khả năng hình thành các mô hình kinh doanh. Và khi nghề được công nhận, nhân lực được chuẩn hóa, thị trường được mở rộng, những người có năng lực và ý tưởng sẽ có thêm không gian để phát triển các dịch vụ của riêng mình.