Người trẻ tiếp nối truyền thống ra sao?

Người trẻ sống khác thế hệ trước

Với Vũ Ánh Ngọc, sinh viên năm thứ 4 ngành Truyền thông đa phương tiện, một gia đình hạnh phúc không nhất thiết phải được xây dựng theo trình tự quen thuộc: Học tập, lập nghiệp, kết hôn, sinh con. Điều cô mong muốn là mỗi người được sống đúng với bản thân, được thấu hiểu, đồng hành và ủng hộ trên hành trình phát triển.

Quan niệm ấy phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn về gia đình của một bộ phận người trẻ hiện nay. Nếu trước đây, hôn nhân thường được xem là dấu mốc tất yếu của cuộc đời, gắn với tuổi tác và kỳ vọng của gia đình thì ngày nay, nhiều người muốn chủ động lựa chọn thời điểm cũng như cách thức xây dựng tổ ấm.

Ngọc không muốn kết hôn chỉ vì đến một độ tuổi nhất định. Cô mong có đủ trải nghiệm, kiến thức, khả năng tự chủ và nền tảng tài chính trước khi bước vào hôn nhân, để có thể chia sẻ trách nhiệm với người bạn đời thay vì bị cuốn vào những áp lực chưa sẵn sàng đối diện. "Tôi muốn bước vào hôn nhân khi bản thân thực sự sẵn sàng, chứ không phải vì áp lực tuổi tác hay kỳ vọng của người thân, họ hàng, bạn bè", Ngọc chia sẻ.

Với cô, sự chuẩn bị ấy không có nghĩa phải đạt đến trạng thái hoàn hảo mới được lập gia đình mà là ý thức rõ hơn về trách nhiệm trong một mối quan hệ lâu dài. Hôn nhân là hai người đồng hành học cách cùng nhau xây dựng cuộc sống, chia sẻ khó khăn và tôn trọng những khác biệt.

Quan niệm về vai trò của các thành viên trong gia đình cũng đang thay đổi. Là sinh viên Học viện Phụ nữ Việt Nam, Ngọc nhận thức rõ hơn về bình đẳng giới và không đồng tình với việc mặc định đàn ông phải kiếm tiền, phụ nữ phải làm việc nhà, chăm sóc con cái. Theo cô, cả hai đều có thể phát triển sự nghiệp, tạo dựng thu nhập và cùng gánh vác công việc gia đình, tùy theo khả năng, điều kiện và sự thỏa thuận.

Dẫu vậy, mong muốn tự quyết không đồng nghĩa với việc phủ nhận truyền thống. Ngọc vẫn trân trọng việc thờ cúng tổ tiên, sum họp dịp lễ, Tết, kính trọng ông bà, cha mẹ và giữ gìn tình cảm giữa các thành viên. Cô cho rằng những nếp nhà ấy góp phần hình thành nhân cách, giúp mỗi người biết sống có trách nhiệm và hiểu hơn về nguồn cội. Nhưng kính trọng cha mẹ không có nghĩa cha mẹ phải quyết định thay con mọi việc; giữ gìn gia phong cũng không đồng nghĩa với duy trì tư tưởng trọng nam khinh nữ. "Truyền thống chỉ thực sự sống khi được các thế hệ tiếp nhận bằng sự thấu hiểu, chứ không chỉ được duy trì vì nghĩa vụ", Ngọc bày tỏ.

Giữ nếp nhà, mở lối riêng

Chị Lương Diệu Linh (23 tuổi, nhân viên văn phòng) có trải nghiệm cụ thể hơn về việc dung hòa giá trị gia đình với cuộc sống hiện đại.

Sinh ra và lớn lên ở Gia Lai, sau đó học tập và làm việc tại Hà Nội, Linh trải nghiệm sự dịch chuyển từ môi trường sống quen thuộc đến một không gian năng động, nơi mỗi người phải tự chủ nhiều hơn trong công việc, tài chính và các mối quan hệ. Khoảng cách địa lý cũng khiến việc duy trì sự gắn kết với gia đình trở thành điều cần được chủ động vun đắp.

Với Linh, gia đình hạnh phúc cần sự thấu hiểu, tôn trọng và sẻ chia. Tiền bạc quan trọng nhưng không thể thay thế sự quan tâm giữa các thành viên. Một mái nhà chỉ thực sự là chốn bình yên khi mỗi người được lắng nghe, được là chính mình và không phải chịu sức ép sống theo những kỳ vọng vượt quá mong muốn cá nhân.

Trong quan niệm của Linh, hôn nhân là sự lựa chọn, không phải nghĩa vụ phải hoàn thành đúng tuổi. Sự nghiệp của cả vợ và chồng đều cần được coi trọng; tài chính nên được trao đổi minh bạch, còn việc nhà và chăm sóc con cái là trách nhiệm chung. Bình đẳng nằm ở quyền lựa chọn đồng thời ở khả năng chia sẻ trách nhiệm thực tế, thay vì mặc định phụ nữ phải hy sinh cơ hội phát triển vì gia đình.

Tuy nhiên, sống hiện đại không có nghĩa là buông bỏ những giá trị đã làm nên sự gắn bó của gia đình Việt. Linh vẫn duy trì việc sum họp dịp Tết, thắp hương tưởng nhớ ông bà tổ tiên, thường xuyên hỏi thăm cha mẹ và giữ nếp sống lễ phép, biết ơn. "Giữ tinh thần, linh hoạt cách thể hiện thì truyền thống mới sống được lâu dài", Linh chia sẻ.

Theo Linh, những quan niệm như trọng nam khinh nữ hay "dâu là con, rể là khách" cần được nhìn nhận lại để các mối quan hệ gia đình trở nên bình đẳng hơn. Sự quan tâm và trách nhiệm không nên được phân định dựa trên giới tính hoặc vị trí của một người trong gia đình.

"Chất Việt" không phải khuôn mẫu bất biến

Theo chị Lê Thị Thùy Linh, giảng viên Phân hiệu Học viện Phụ nữ Việt Nam, thay đổi cốt lõi trong quan niệm gia đình của người trẻ là sự chuyển dịch từ cách nhìn gia đình như một bổn phận sang coi gia đình là sự lựa chọn và đồng hành. Nếu thế hệ trước thường nhấn mạnh trách nhiệm, hy sinh và tính ổn định thì người trẻ ngày càng đề cao bình đẳng, tôn trọng cá nhân và chất lượng đời sống tinh thần.

Xu hướng kết hôn muộn, chủ động lựa chọn việc sinh con hay không kết hôn phản ánh lối sống cá nhân, cũng cho thấy người trẻ đang đánh giá lại những chuẩn mực từng được xem là hiển nhiên. Họ không chỉ mong muốn có một gia đình mà còn quan tâm đến chất lượng đời sống trong gia đình ấy, mỗi thành viên có được lắng nghe, tôn trọng và phát triển bản thân hay không.

Theo chuyên gia, điều quan trọng là phân biệt giữa giá trị cốt lõi và cách thức thực hành đã hình thành trong những điều kiện xã hội trước đây. Hiếu thảo, tình yêu thương, lòng biết ơn, sự gắn kết giữa các thế hệ và tinh thần trách nhiệm vẫn là nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, hiếu thảo không nhất thiết phải được đo bằng sự vâng lời tuyệt đối; hy sinh vì người thân cũng không nên trở thành sự hy sinh một chiều, khiến một thành viên phải từ bỏ mọi nhu cầu và cơ hội phát triển của mình.

Chị Lê Thị Thùy Linh cho rằng, cha mẹ có kinh nghiệm sống của cha mẹ, còn con cái có hoàn cảnh và lựa chọn riêng. Nếu mỗi bên chỉ khăng khăng bảo vệ quan điểm của mình, những khác biệt nhỏ cũng có thể trở thành mâu thuẫn lớn. Bởi vậy, đối thoại giữa các thế hệ là điều cần thiết để truyền thống tiếp tục được gìn giữ mà không trở thành rào cản đối với sự trưởng thành của người trẻ. "Truyền thống chỉ thực sự bền vững khi yêu thương đi cùng tôn trọng và khi mỗi thế hệ đều có chỗ để được lắng nghe", chị Linh nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, "chất Việt" không nên được sử dụng như một khuôn mẫu. Một người có thể xây dựng cuộc sống khác với mong đợi của gia đình mà vẫn yêu thương cha mẹ, trân trọng tổ tiên và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Quyền tự quyết không có nghĩa là chỉ quan tâm đến mong muốn của bản thân. Tự do cá nhân cần đi cùng khả năng chịu trách nhiệm về lựa chọn, sự quan tâm đến người thân và thái độ tôn trọng những khác biệt. Gia đình cũng cần tạo không gian để mỗi thành viên bày tỏ suy nghĩ, thay vì mặc định người trẻ phải chấp nhận mọi quyết định của thế hệ đi trước.