"Người tù không số": Chứng nhân tình mẫu tử và khí tiết kiên trung của những nữ tù cách mạng

Nhà thiết kế Kiều Việt Liên vẫn nhớ như in giây phút được cầm lá cờ Tổ quốc đứng trên tầng cao nhất của Dinh Độc Lập trong ngày 30/4/1985. Lúc đó chị 11 tuổi, các cô chú gọi chị là "người tù nhỏ tuổi nhất của Tổng nha Cảnh sát". Bởi chị đã mở mắt chào đời tại nơi đó, khi mẹ là bà Trần Tố Nga, chiến sĩ Cách mạng bị bắt khi giao liên của Ban Trí vận thuộc Mặt trận Dân tộc Giải phóng.

Bà Trần Tố Nga bị địch bắt và bị tra tấn khi đang mang thai. Địch không từ cả việc treo người phụ nữ sắp sinh con lên để đánh đập, tra khảo. Có lẽ đó cũng là lý do mà chị Kiều Việt Liên bị chứng nhức đầu kinh niên trong suốt thời thanh niên, đến giờ vẫn còn tái phát. Rồi chị mở mắt chào đời trong đêm Noel, tại bệnh viện Hùng Vương, nơi bà mẹ đau đớn vượt cạn trong tình trạng băng huyết nặng, trên người vẫn còn những vết tra tấn bầm tím, bên ngoài là giám thị lăm lăm súng canh giữ nghiêm ngặt.

Chỉ 8 ngày sau sinh, bà Trần Tố Nga bị áp tải trở lại trại giam, ôm theo đứa con sơ sinh. Từ đó, Kiều Việt Liên chính thức trở thành "người tù không số", nếm trải cảnh tù đày khi mới lọt lòng cho đến ngày đất nước thống nhất 30/4/1975.

Sự ra đời của Kiều Việt Liên là niềm an ủi nhưng cũng là nỗi lo thường trực bởi kẻ thù luôn tìm cách lợi dụng con để gây áp lực, buộc người mẹ phải khai báo. Trong hồi ký "Đường Trần" của mình, bà Trần Tố Nga ghi: "Con tôi đã ra đời, đang nằm cạnh tôi bằng xương bằng thịt. Kẻ thù nhất định sẽ lợi dụng sinh linh bé nhỏ này để gây áp lực bắt tôi khai. Cuộc đấu tranh sẽ phức tạp, cam go hơn. Tôi cần đối phó thế nào trong điều kiện mới?".

Không chỉ riêng trường hợp ấy, việc dùng con nhỏ để uy hiếp tinh thần người mẹ là thủ đoạn quen thuộc của kẻ thù. Năm 1968, bà Lê Thị Bé Hai, nữ giao liên, bị bắt, giam tại Nha Đô Thành, Trại giam Thủ Đức rồi đày ra Côn Đảo. Trong thời gian bị giam ở Thủ Đức, bà sinh con trai là Võ Văn Thanh (1969). Khi phong trào tù nhân cách mạng chống chào cờ của địch diễn ra, trại giam đã dùng chính đứa con làm điều kiện mặc cả: nếu bà chấp nhận chào cờ, sẽ được nuôi con, nếu không, đứa trẻ sẽ bị đưa vào cô nhi viện. Bà Hai kiên quyết từ chối, lựa chọn giữ vững khí tiết. Thế nhưng, ý chí không thể bù đắp cho sự yếu ớt về thể chất của người phụ nữ sau sinh. Con trai bà, anh Võ Văn Thanh, khi đó vẫn bị tách khỏi vòng tay mẹ, đưa vào cô nhi viện Dục Anh. Mãi 8 tháng sau, bà mới tìm được cách liên lạc bên ngoài để đưa con về cho bà ngoại nuôi ở Củ Chi, cho đến ngày đất nước thống nhất.

Lớn lên trong vòng tay của ngoại, Võ Văn Thanh có một cuộc sống bình dị, hiện làm nghề sửa xe gắn máy. Những năm tháng thiếu vắng mẹ, rồi cả quãng thời gian dài sau giải phóng vẫn chưa thể đoàn tụ trọn vẹn, đã trở thành ký ức khó phai trong cuộc đời anh.

Mang trong mình ký ức đặc biệt ấy, nhiều "người tù không số" bên cạnh niềm tự hào về người mẹ, cũng nhìn nhận mình như những nạn nhân của chiến tranh. Song, đó cũng là động lực để họ vượt qua mọi khó khăn, vươn lên trong cuộc sống. Chị Huỳnh Thị Anh Thư, con của nữ chiến sĩ Cách mạng Nguyễn Thị Hường (bí danh Năm Châu), là một trường hợp như vậy.

Ngày 13/5/1966, khi con mới tròn một tháng tuổi, bà Hường bị địch bao vây bắt giữ. Không còn lựa chọn, bà phải bồng con theo vào tù. Rồi những tháng ngày sau đó khi bà đấu tranh để được gửi con về cho dì Tư nuôi cũng là khởi đầu cho tuổi thơ nhiều thiếu thốn của Anh Thư.

Chị chia sẻ: "Nếu nhìn ở góc độ khác thì chúng tôi chính là những nạn nhân của chiến tranh, những đứa trẻ mới sinh ra chưa biết gì đã bị cuốn vào chốn lao tù khắc nghiệt. Có người mang thương tật suốt đời, như anh Dũng bị giam cùng mẹ ở trại Thủ Đức ngày xưa bị địch thả vôi bột dẫn đến mù mắt. Còn tôi, lớn lên trong sự đùm bọc của những người thân, những người dưng làm cơ sở của mẹ, rồi dì…".

Nhưng cũng chính từ những thiếu thốn ấy, họ cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của tình thương và lòng tử tế. Với chị Anh Thư, đó là động lực để bản thân sống có trách nhiệm, biết cho đi nhiều hơn. Chị từng sáng lập chương trình giáo dục mang tên "Con sẽ là", một phương pháp giáo dục hiện đại với mong muốn giúp trẻ nhỏ phát triển kỹ năng tư duy, phát huy tiềm năng và xây dựng sự tự tin, lòng nhân ái.

Chị Huỳnh Thị Anh Thư cũng chính là người dành nhiều công sức, đồng hành cùng với Ban Liên lạc Cựu tù chính trị và tù binh TPHCM tìm kiếm, kết nối và ghi lại câu chuyện của những "người tù không số". Chị là người dẫn dắt chương trình giao lưu "Những người tù không số" lần đầu tổ chức tại TPHCM vào ngày 18/10/2025, một buổi giao lưu nhiều xúc động, để lại dấu ấn cho người tham dự.

Và cho dù nhìn ở góc độ nào thì những "người tù không số" vẫn là một phần không thể tách rời của lịch sử, của tinh thần cách mạng bất khuất từ những người mẹ chấp nhận cam go và hy sinh trong cuộc đấu tranh vì chính nghĩa.