Nguy cơ cháy nổ: Ai bảo vệ người thuê trọ?

Sống trong rủi ro

Giữa tháng 4/2026, một vụ cháy tại dãy nhà trọ 4 tầng trong ngõ nhỏ ở TP.HCM khiến hai người tử vong, nhiều người bị thương, trong đó có nạn nhân phải thở máy do ngạt khói. Ngọn lửa bùng lên từ khu vực tầng trệt, nơi để xe máy rồi lan nhanh lên các tầng trên.

Ít ngày trước đó, tại Hà Nội, một vụ cháy nhà trọ khác khiến 15 người phải nhập viện, hai trường hợp nguy kịch. Những con số ấy tiếp tục gióng lên hồi chuông báo động về mức độ mất an toàn tại các khu nhà trọ giá rẻ, nơi tập trung đông người lao động và sinh viên.

Mới nhất, rạng sáng 17/4, một vụ cháy nhà dân trong ngõ sâu tại phố Hồng Phúc, phường Ba Đình, Hà Nội tiếp tục cho thấy mức độ rủi ro của những công trình nằm trong khu dân cư chật hẹp. Ngôi nhà cao 4 tầng, nằm sâu trong ngõ nhỏ nên xe chữa cháy không thể tiếp cận trực tiếp hiện trường. Khi lực lượng chức năng có mặt, lửa đã bùng phát mạnh tại tầng 1, khói khí độc lan nhanh lên các tầng trên. Một người mắc kẹt được giải cứu đưa đi cấp cứu, hai người khác thoát nạn qua lô gia tầng 3.

Vụ việc thêm một lần cho thấy, tại nhiều khu dân cư cũ và các dãy trọ nằm sâu trong ngõ nhỏ, chỉ cần xảy ra hỏa hoạn, việc tiếp cận chữa cháy và cứu nạn đã chậm hơn ngay từ những phút đầu tiên, khoảng thời gian có ý nghĩa sống còn đối với người mắc kẹt.

Nhưng với nhiều người, biết nguy hiểm không có nghĩa là có thể rời đi. Trong căn phòng chưa đầy 12m2 tại một khu trọ sâu trong ngõ nhỏ ở Hà Nội, chị H., công nhân may, sống cùng con nhỏ. Căn phòng nóng hầm hập vào buổi chiều. Trên trần, chiếc quạt cũ quay liên tục. Dưới nền, nồi cơm điện, bếp từ mini, quạt tích điện cùng cắm chung một ổ điện. Lối đi chung chật kín xe máy. Nếu hai người tránh nhau phải nghiêng người mới qua được. "Cũng sợ chứ. Nhưng chuyển đi thì tiền đâu? Chỗ nào rẻ hơn thì xa công ty, còn gần thì không đủ khả năng thuê", chị H. nói.

Không chỉ công nhân, sinh viên cũng đang phải chấp nhận hoàn cảnh tương tự. Em Nguyễn Minh T., sinh viên năm 2, thuê một phòng trọ khoảng 15m2 cùng bạn học. Căn phòng nằm trên tầng 3 của dãy trọ cũ, cầu thang hẹp, không có lối thoát hiểm thứ hai. "Sau mấy vụ cháy, chúng em cũng lo. Nhưng phòng này gần trường, giá còn chịu được. Muốn chuyển cũng khó", T. chia sẻ.

T. kể, những ngày nắng nóng, phòng như "hộp hấp nhiệt". Quạt chạy cả ngày, sạc điện thoại, laptop, nấu ăn đều dùng chung vài ổ cắm kéo dài. "Chỉ cần chập điện là rất nguy hiểm. Nhưng tụi em đâu có cách nào khác". Đó là nghịch lý đang tồn tại ở nhiều đô thị lớn: những người tạo ra giá trị cho thành phố lại phải sống trong những nơi thiếu an toàn nhất.

Theo khuyến cáo của lực lượng Cảnh sát PCCC và CNCH, nhà trọ, nhà cho thuê và chung cư mini là nhóm công trình có nguy cơ cháy nổ cao trong khu vực đô thị, đặc biệt trong điều kiện nắng nóng kéo dài.

Nguyên nhân không khó nhận ra: tập trung đông người trong không gian chật hẹp, chứa nhiều vật dụng dễ cháy, hệ thống điện không được đầu tư đồng bộ. Nhiều cơ sở thiếu phương tiện chữa cháy ban đầu, không có hệ thống báo cháy, đèn chỉ dẫn thoát nạn hoặc phương án thoát hiểm khi xảy ra sự cố.

Đáng lo ngại hơn, tình trạng để xe máy, xe điện trong không gian kín; sạc điện qua đêm; lắp đặt "chuồng cọp", che chắn lối thoát nạn vẫn diễn ra phổ biến. Nhiều khu trọ lại nằm sâu trong ngõ nhỏ, xe chữa cháy khó tiếp cận. Khi xảy ra hỏa hoạn, khói độc lan nhanh trong không gian kín thường là nguyên nhân chính gây thương vong.

Trong mùa nắng nóng, nguy cơ càng tăng khi nhu cầu sử dụng điện lớn, thiết bị hoạt động liên tục, dây dẫn xuống cấp nhanh hơn. Chỉ một tia lửa điện, một bình ắc quy lỗi, một xe điện sạc qua đêm… cũng có thể biến dãy trọ thành chiếc bẫy lửa.

Và như thực tế đã lặp đi lặp lại, người chịu hậu quả nặng nề nhất vẫn là công nhân, sinh viên, lao động nhập cư, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ nhỏ.

Lỗ hổng quản lý

Sau mỗi vụ cháy, câu hỏi thường được đặt ra là: ai chịu trách nhiệm? Nhưng ở chiều ngược lại, một câu hỏi khác không kém phần quan trọng là: vì sao những vi phạm ấy tồn tại trong thời gian dài mà không được xử lý?

Thực tế cho thấy, không ít khu nhà trọ được xây dựng tự phát, cơi nới, chia nhỏ phòng để tăng số người thuê. Tầng trệt vốn là không gian thoát nạn bị biến thành nơi để xe. Hành lang bị tận dụng chứa đồ. Cầu thang nhỏ hẹp nhưng phải phục vụ hàng chục người. Sai phạm không bắt đầu khi ngọn lửa xuất hiện. Sai phạm bắt đầu từ lúc công trình được đưa vào sử dụng.

Công tác kiểm tra, giám sát ở nhiều nơi vẫn chưa theo kịp thực tế. Có những cơ sở tồn tại nhiều năm nhưng không được rà soát đầy đủ. Có nơi bị nhắc nhở nhưng chậm khắc phục. Không ít vi phạm chỉ được nhìn thấy rõ nhất… sau khi xảy ra hậu quả.

Vụ cháy tại Trung Kính (Hà Nội) khiến 15 người tử vong là ví dụ điển hình. Tại phiên tòa ngày 9/4, chủ nhà có biểu hiện đùn đẩy trách nhiệm cho người thân quản lý, cho rằng bản thân không nắm rõ quy định.

Theo luật sư Đỗ Đức Thọ (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), nhà trọ là loại hình có yếu tố kinh doanh, không thể coi là quan hệ dân sự đơn thuần giữa người cho thuê và người thuê. Luật sư dẫn chiếu Luật Phòng cháy và chữa cháy, theo đó cơ sở cho thuê phải bảo đảm điều kiện an toàn như hệ thống điện phù hợp, lối thoát nạn, phương tiện chữa cháy và tổ chức thoát nạn khi có sự cố.

"Nhiều chủ cơ sở chỉ quan tâm lấp đầy phòng trọ, thu tiền thuê hàng tháng, nhưng bỏ qua nghĩa vụ pháp lý về an toàn cho người thuê. Khi hậu quả xảy ra thì đã quá muộn", Luật sư Thọ nhận định.

Theo ông, nếu vi phạm quy định về PCCC dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, chủ cơ sở có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 về tội vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy. Trường hợp làm chết nhiều người, mức hình phạt có thể lên tới 15 năm tù. "Vi phạm thường tồn tại từ trước khi cháy xảy ra. Không thể nói chỉ khi có hậu quả mới phát sinh trách nhiệm", ông Thọ phân tích. Bên cạnh trách nhiệm hình sự, theo Bộ luật Dân sự 2015, người gây thiệt hại còn phải bồi thường toàn bộ tổn thất cho nạn nhân và gia đình.

Tuy nhiên, trách nhiệm không chỉ dừng ở chủ cơ sở. Nếu công trình có vi phạm kéo dài nhưng không bị phát hiện, không bị xử lý hoặc xử lý không đến nơi đến chốn, cần xem xét trách nhiệm của các cá nhân, đơn vị liên quan trong quản lý nhà nước.

Theo thống kê của lực lượng chức năng, trong năm 2025, toàn quốc xảy ra 3.060 vụ cháy, làm chết 90 người, bị thương 93 người; thiệt hại về tài sản ước tính khoảng 786,78 tỷ đồng. Xảy ra 28 vụ nổ làm chết 19 người, bị thương 36 người. Bước sang năm 2026, trung bình mỗi tháng vẫn ghi nhận hàng trăm vụ cháy. Phần lớn vụ việc xảy ra tại nhà dân, nhà ở kết hợp kinh doanh, nhóm bao gồm cả nhà trọ và chung cư mini.

Những con số này cho thấy nguy cơ chưa hề giảm. Và nếu chỉ xử lý sau khi cháy xảy ra, cái giá phải trả sẽ luôn rất đắt. Giải pháp căn cơ không chỉ là tăng kiểm tra, xử phạt, mà còn phải phát triển nhà ở xã hội, nhà lưu trú công nhân, tạo ra lựa chọn an toàn với chi phí phù hợp cho người thu nhập thấp. Bởi khi người nghèo buộc phải chọn giữa "giá rẻ" và "an toàn", phần thua thường thuộc về họ.

Nhà trọ giá rẻ không thể là nơi người lao động phải đánh đổi bằng tính mạng. Khi còi cứu hỏa vang lên trong những con ngõ nhỏ, người chạy không kịp thường là người nghèo. Nếu những lỗ hổng quản lý không được lấp đầy từ hôm nay, các thảm kịch tương tự sẽ còn lặp lại vào những mùa nắng nóng tiếp theo.