Những người còn đợi

Sợi dây gắn kết thiêng liêng

Một ngày trung tuần tháng Bảy, trong căn nhà nhỏ trên tầng 2 phố Trần Quốc Toản (Hà Nội), làn khói hương lặng lẽ tỏa lên từ bàn thờ gia tiên. Ở vị trí trang trọng nhất trên bàn thờ là tấm bằng "Tổ quốc ghi công" cùng bức ảnh đen trắng đã ngả màu theo năm tháng. Tấm bằng đã cũ, nét chữ không còn sắc rõ nhưng với bà Lê Thị Quyên, đó là kỷ vật quý giá mà gia đình còn lưu giữ được về liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng, anh chồng của bà, người đã rời Hà Nội lên đường vào Nam chiến đấu trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Năm nay ngoài 80 tuổi, bà Quyên vẫn nhanh nhẹn, minh mẫn. Nguyên là Đại tá Công an công tác tại Cục Xuất nhập cảnh (Bộ Công an), bà đã nghỉ hưu nhiều năm nay. Kể từ khi về làm dâu trong gia đình vào năm 1974 đến nay, bà là người trực tiếp hương khói cho liệt sĩ.

Nhẹ nhàng vuốt lại mép khung bằng, bà chậm rãi kể: "Gia đình chồng tôi có 14 anh chị em, liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng là người con thứ ba. Năm 1945, ông tham gia bộ đội, đến năm 1946 hành quân vào Nam chiến đấu. Từ đó, tin tức ít dần rồi bặt vô âm tín. Sau này, gia đình tôi nhận được bằng "Tổ quốc ghi công", trong đó ghi liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng đã hy sinh vì Tổ quốc khi tham gia chiến đấu tại miền Tây vào tháng 12/1946. Nhưng ông hy sinh ở đâu, được chôn cất nơi nào thì đến nay vẫn là một dấu hỏi".

Theo bà Quyên, điều khiến gia đình day dứt nhất là suốt bao năm qua không có bất cứ thông tin nào về nơi liệt sĩ ngã xuống để con cháu tìm đến. Cũng như nhiều gia đình liệt sĩ khác, họ chỉ còn biết hy vọng một ngày nào đó sẽ tìm được nơi an nghỉ của người thân. "Hơn 10 năm trước, khi mọi manh mối đều rơi vào bế tắc, gia đình tôi có tìm đến Trung tâm Nghiên cứu Tiềm năng Con người với mong muốn có thêm thông tin. Chúng tôi đã thử mọi cách có thể nhưng rồi vẫn không tìm được gì", bà nhớ lại.

Suốt nhiều năm qua, gia đình vẫn đều đặn thờ cúng, làm giỗ liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng vào ngày 27/7. Không có ngày hy sinh chính xác, cũng không biết nơi yên nghỉ, họ chỉ biết gửi nỗi nhớ vào những nén tâm hương mỗi độ tháng Bảy về. Với bà Quyên và đại gia đình của liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng, việc hương khói chưa bao giờ chỉ là trách nhiệm mà còn là lời hứa lặng thầm của những người ở lại dành cho người đã khuất.

Cũng trên phố Trần Quốc Toản, theo chân cán bộ Hội LHPN phường Cửa Nam (TP Hà Nội), chúng tôi tìm đến căn nhà số 64 để gặp bà Nguyễn Thị Minh Hằng (64 tuổi), hiện là người trực tiếp thờ cúng liệt sĩ Phạm Trọng Liễn. Ông hy sinh khi tham gia chiến đấu tại tỉnh Nam Định vào ngày 1/1/1947, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vừa mới bắt đầu.

Từ nhỏ, bà Hằng thường được mẹ kể về bác Liễn, người có tính cách khẳng khái, giàu lòng yêu nước và căm thù giặc sâu sắc. Chính tinh thần ấy đã đưa ông đến với cách mạng và tham gia hoạt động bí mật tại Hà Nội trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến. Để giữ bí mật, ông giấu cha mẹ việc mình tham gia bộ đội. "Những ký ức về người bác của mình chỉ qua câu chuyện được kể lại từ thế hệ này sang thế hệ khác, đầy tự hào nhưng cũng chất chứa nhiều xót xa. Bác Liễn vốn thông minh, học giỏi, được ông ngoại tôi, một người thông thạo chữ Nho, hết mực yêu quý", bà Hằng xúc động nhớ lại.

Khi liệt sĩ Phạm Trọng Liễn hy sinh tại Nam Định, gia đình bà không nhận được tin báo nào. Mãi nhiều năm sau, tấm bằng "Tổ quốc ghi công" mà gia đình hiện lưu giữ mới được hoàn thiện nhờ một người bác khác tên Lý, cũng là một chiến sĩ hoạt động cách mạng, đứng ra làm các thủ tục.

Nhiều thập kỷ đã trôi qua, những người biết rõ về liệt sĩ Phạm Trọng Liễn đều lần lượt qua đời. Việc thờ cúng liệt sĩ vẫn được gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ, từ đời mẹ đến đời con, đời cháu. Dẫu chính sách trợ cấp việc thờ cúng liệt sĩ có thay đổi theo từng thời điểm thì lòng thành kính và sợi dây gắn kết thiêng liêng giữa thân nhân với người đã khuất vẫn chưa bao giờ phai nhạt.

Hy vọng từ những mẫu sinh phẩm ADN

Tháng Bảy về, dòng người tìm đến các nghĩa trang liệt sĩ ngày một đông. Với những gia đình chưa tìm được phần mộ người thân như gia đình liệt sĩ Phạm Ngọc Tùng hay liệt sĩ Phạm Trọng Liễn, nỗi mong mỏi ấy càng trở nên da diết. Khi các nhân chứng ngày một ít đi, niềm hy vọng lớn nhất của họ giờ được gửi gắm vào thành tựu của khoa học công nghệ, đặc biệt là phương pháp giám định ADN.

Mới tuần trước, con cháu của 2 liệt sĩ kể trên đã cùng đến điểm lấy mẫu sinh phẩm tại Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội) để thực hiện xét nghiệm ADN. Những giọt máu, những mẫu sinh phẩm được thu thập không chỉ phục vụ việc đối sánh dữ liệu mà còn mang theo niềm hy vọng của nhiều thế hệ trong gia đình. Họ lặng lẽ xếp hàng, kiên nhẫn chờ đợi một tín hiệu từ ngân hàng dữ liệu gen quốc gia.

Người thân các liệt sĩ cho biết, họ không mong điều gì quá lớn lao, điều họ cần là được biết chính xác nơi liệt sĩ đang yên nghỉ, để mỗi dịp lễ, Tết hay Ngày Thương binh - Liệt sĩ, con cháu có thể đến thắp một nén hương, dâng một nhành hoa tưởng nhớ người đã khuất.

Hành trình đi tìm phần mộ của những "người còn đợi" có lẽ còn dài và nhiều thử thách. Thế nhưng, chừng nào những mẫu ADN vẫn đang được phân tích, đối sánh, chừng nào tấm Bằng "Tổ quốc ghi công" vẫn được gìn giữ trang trọng thì ký ức về các liệt sĩ vẫn luôn hiện hữu trong lòng người ở lại. Sự hy sinh vì Tổ quốc của các liệt sĩ không bao giờ bị lãng quên, bởi lòng biết ơn và tình yêu thương vẫn được các thế hệ gìn giữ, tiếp nối.

Trong nhiều năm qua, ứng dụng công nghệ ADN đã góp phần xác định danh tính cho nhiều liệt sĩ chưa rõ thông tin, mở ra cơ hội đoàn tụ sau hàng chục năm chia cách. Với những gia đình như bà Lê Thị Quyên hay bà Nguyễn Thị Minh Hằng, đó không chỉ là thành tựu của khoa học mà còn là "cầu nối" giữa hiện tại và quá khứ, giữa những người đang sống với những người đã ngã xuống. Hành trình tìm kiếm có thể kéo dài trong nhiều năm với những lần hy vọng rồi lại thấp thỏm ngóng tin. Bởi điều những người ở lại mong mỏi không chỉ là biết người thân của mình nằm ở đâu mà còn là có một nơi để trở về mỗi mùa tri ân, lặng lẽ đặt bó hoa, thắp nén nhang trước phần mộ người đã khuất.