Xem thêm thông tin của Báo PNVN trên
Phụ nữ Việt Nam
MỚI NHẤT ĐỘC QUYỀN MULTIMEDIA CHUYÊN ĐỀ

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức

19/11/2026 - 18:53 (GMT+7)
Thế Anh

Làng gốm Bình Đức (thuộc thôn Phan Hiệp, xã Bắc Bình, Lâm Đồng) là một làng nghề truyền thống lâu đời của đồng bào dân tộc Chăm, đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (năm 2022).

Dưới tác động của nền kinh tế thị trường, làng nghề đang đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia, sự tiếp sức kịp thời từ chính quyền và Hội LHPN địa phương đang mở ra những hướng đi mới, giúp bà con đưa sản phẩm lên không gian số, bảo tồn nghề cổ và từng bước cải thiện sinh kế.

Quy trình làm gốm thủ công của người Chăm tại làng gốm Bình Đức đòi hỏi sự tỉ mỉ và sức lao động bền bỉ ở mọi công đoạn. Khi có du khách đến tham quan và trải nghiệm, nghệ nhân Lâm Hùng Sổi luôn tận tình chỉ dẫn từng thao tác để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh. Ông Sổi cho biết, nghề này được lưu truyền bằng hình thức "mẹ truyền con nối" thông qua kể chuyện và thực hành hàng ngày; bản thân ông cũng học nghề từ thế hệ đi trước và cứ thế gìn giữ đến hôm nay.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 1.

Bên những khối đất sét, nghệ nhân Lâm Hùng Sổi luôn tỉ mỉ, tận tình truyền nghề và hướng dẫn từng thao tác để hoàn thiện một sản phẩm gốm Chăm.

Theo anh Đức - 1 người dân làng Bình Đức thông thạo việc lấy, nhồi đất - khâu chuẩn bị nguyên liệu quyết định trực tiếp đến độ bền của gốm. Đất sét lấy về phải được đập và nhồi thật kỹ, tùy thuộc vào độ mịn mà thợ sẽ pha trộn thêm cát sông với tỷ lệ thích hợp để khi nung không bị nứt vỡ. Điểm độc đáo nhất của gốm Bình Đức là không sử dụng bàn xoay, người thợ nặn hoàn toàn bằng tay và tự đi vòng quanh khối đất để tạo hình.

Khâu tạo màu cũng mang đậm dấu ấn tự nhiên của núi rừng. Người dân lên rừng hái vỏ cây "chùm dụ", ngâm từ 7 đến 10 ngày để chiết lấy nước cốt. Khi gốm vừa được nung chín bằng củi và rơm ở ngoài trời, đang trong trạng thái nóng rực, người thợ sẽ vẩy nước cây chùm dụ lên bề mặt để tạo ra những hoa văn và màu sắc đặc trưng. Những bí quyết chế tác thủ công quý giá này hiện đang được gìn giữ bởi các nghệ nhân tâm huyết như bà Đặng Thị Hồng, bà Nguyễn Thị Thùy Dương Nhiên, bà Nguyễn Thị Mai và cô Tôn Thị Ngọc Mai.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 2.

Đằng sau những sản phẩm gốm mộc mạc là mồ hôi và sức lao động bền bỉ của nghệ nhân Tôn Thị Ngọc Mai cùng bà con làng nghề.

Nghề gốm thủ công chưa bao giờ là công việc nhàn hạ, "lấy công làm lãi" và đắp đổi qua ngày là bức tranh thực tế đầy trăn trở. Nghệ nhân Tôn Thị Ngọc Mai nhẩm tính, mỗi ngày miệt mài bám trụ bên đống đất sét, thu nhập bình quân của một người thợ lành nghề chỉ chật vật ở mức 200.000 đồng. Cơ chế "làm nhiều ăn nhiều, làm ít ăn ít" buộc người thợ gốm phải vắt kiệt sức lao động nếu muốn duy trì cuộc sống gia đình.

Sản phẩm làm ra chứa đựng bề dày văn hóa nhưng giá trị quy đổi lại khá khiêm tốn. Những món đồ gốm nhỏ gọn chỉ bán được từ 300.000 đến 400.000 đồng, trong khi một công trình phức tạp, đòi hỏi độ tinh xảo cao và tiêu tốn nhiều ngày công như tháp Chăm mới đạt mức giá 1.000.000 đồng/sản phẩm. Đầu ra nhỏ giọt, đơn hàng vắng bóng khiến thợ gốm làm xong đành chịu cảnh ứ đọng hàng hóa, vốn liếng chôn vùi trong những chồng gốm nằm im lìm chờ khách.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 3.

Nhạy bén chuyển dịch sang phân khúc mỹ nghệ, các sản phẩm gốm Bình Đức đáp ứng thị hiếu hiện đại và trở thành vật phẩm trang trí nội thất giá trị.

Sự khắc nghiệt của bài toán kinh tế đã khoét sâu vào khoảng trống thế hệ, đẩy làng nghề tại thôn Phan Hiệp đứng trước nguy cơ thiếu hụt lao động nghiêm trọng. Thay vì ở nhà nối nghiệp, hầu hết thanh niên trong độ tuổi lao động đều lựa chọn "dứt áo rời làng", đi làm công nhân tại các công ty, xí nghiệp. Ở đó, họ có mức lương tháng cố định và môi trường làm việc bớt nhọc nhằn hơn. Sự chuyển dịch này khiến làng nghề thu hẹp quy mô đáng báo động. 

Theo nghệ nhân cao tuổi Lương Thị Hòa, trước đây làng có hơn 120 hộ làm nghề, nay nguyên liệu cạn kiệt, kinh tế khó khăn khiến cả làng chỉ còn chưa tới 20 hộ bám trụ, chủ yếu là những người lớn tuổi mải miết níu giữ truyền thống.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 4.

Bên những tác phẩm tinh xảo, nghệ nhân Nguyễn Thị Mai - chủ cơ sở Gốm mỹ nghệ Cô Mai tại thôn Bình Đức - giới thiệu về nét đặc trưng của gốm truyền thống.

Trong thời điểm chông chênh, Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số thông qua sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương và Hội LHPN đã mang lại sức sống mới. Chị Kim Nữ Trầm Ngâm, Chủ tịch Hội LHPN xã Bắc Bình, cho biết cơ quan đã trực tiếp giải ngân nguồn vốn hỗ trợ 27.300.000 đồng cho một nhóm sinh kế gồm 5 chị em phụ nữ. Nguồn vốn này giúp các hộ gia đình trang trải chi phí mua nguyên liệu, duy trì nhịp độ sản xuất.

Bên cạnh tiền vốn, sự thay đổi cốt lõi nằm ở tư duy. Nhận diện rõ sự thoái trào của dòng đồ gia dụng truyền thống, Hội định hướng bà con chuyển dịch sang phân khúc có giá trị thẩm mỹ cao hơn: gốm mỹ nghệ, tháp Chăm, đèn ngủ và chế tác các sản phẩm theo đơn đặt hàng riêng. Từ những vật dụng nhà bếp đơn thuần, gốm Bình Đức vươn tầm thành vật phẩm trang trí nội thất có giá trị cao.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 5.

Bắt nhịp chuyển đổi số, chị Dụng Nguyễn Thị Tường Vôn và các chị em làng gốm tự tin cầm điện thoại thông minh để quảng bá, chốt đơn hàng trên không gian mạng.

Đồng thời, cuộc chiến tìm kiếm đầu ra đã được đẩy mạnh lên không gian mạng nhờ sự nhạy bén của lớp người trẻ. Điển hình như chị Dụng Nguyễn Thị Tường Vôn đã tích cực đưa sản phẩm thủ công lên các nền tảng số và sàn giao dịch trực tuyến để mở rộng thị trường. Dưới sự vận động của chính quyền và thế hệ con cháu, nghệ nhân như cô Mai cùng nhiều chị em khác cũng đã bắt đầu cầm điện thoại thông minh tận dụng mạng xã hội để quảng bá và chốt đơn.

Ông Trần Quốc Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Bắc Bình, cho biết, địa phương đang tranh thủ các nguồn vốn, đặc biệt là Chương trình mục tiêu Quốc gia, để hỗ trợ đào tạo nghề và đầu tư cơ sở vật chất. Chính quyền chú trọng trang bị kỹ năng công nghệ thông tin, hướng dẫn livestream bán hàng, đồng thời xúc tiến xây dựng không gian trưng bày tại chỗ phục vụ du khách tham quan và tổ chức các lớp truyền nghề do nghệ nhân gạo cội đứng lớp.

Nỗ lực giữ nghề truyền thống ở làng gốm Bình Đức- Ảnh 6.

Vươn tầm thành vật phẩm trang trí nội thất có giá trị cao, các sản phẩm gốm Bình Đức nay còn được gắn mã QR giúp khách hàng dễ dàng tra cứu thông tin và tìm hiểu về nguồn gốc sản phẩm.

Từ đôi tay lấm lem bùn đất của lớp nghệ nhân đi trước đến những cú chạm màn hình chốt đơn của thế hệ trẻ, những nỗ lực đồng bộ này không chỉ giải quyết bài toán sinh kế mà còn thắp lên niềm tin giữ gìn vẹn nguyên ngọn lửa nghề gốm của đồng bào Chăm.

Ý kiến của bạn
Bình luận