Pianist Trần Lê Bảo Quyên: Chậm rãi qua 6 mùa sưởi ấm

Hà Nội sau nửa đêm, tiếng xe thưa dần rồi tắt hẳn. Trong căn phòng nhỏ, Bảo Quyên vẫn ngồi trước cây đàn. Từ ngày kết hôn, cô có thêm người thức cùng. Chồng cô là một nhà khoa học, cũng quen làm việc đêm với những dãy số liệu. Cô biết thức khuya không tốt cho sức khỏe. Đôi khi, giữa đêm, cô cũng tự hỏi tiếng đàn của mình có làm phiền những người hàng xóm hay không.

Những đêm này, cô đang tập cho Le Chauffage mùa 6 với chủ đề Chopin in Dreams. Le Chauffage, tiếng Pháp nghĩa là "sưởi ấm", là chuỗi hòa nhạc cô thực hiện từ năm 2019 cùng em trai là nghệ sĩ violin Trần Lê Quang Tiến. Đây là lần đầu tiên chuỗi hòa nhạc diễn ra vào cuối thu Hà Nội.

Sau 5 mùa, lần này, cô muốn mở một ô cửa khác. Có lẽ vì là mùa thu, ô cửa ấy mang theo chút lao xao của gió và lá. Chỉ có sự khắt khe với chính mình là không đổi.

Trước khi tiếng đàn cất lên

Nhạc cổ điển từ lâu đã không còn xa lạ với người Việt. Nhưng người nghe thường chỉ gặp nó trên sân khấu, nơi mọi thứ đã tròn trịa, chỉn chu. Còn phòng tập, nơi tiếng đàn được mài giũa qua năm tháng, thì ít ai nhìn thấy. Khoảng cách giữa sân khấu và phòng tập khiến nhạc cổ điển thường được gắn với hai chữ "hàn lâm" và "sang trọng". Chút dè dặt nếu có cũng khởi nguồn từ hai chữ ấy.

Bảo Quyên chia sẻ, với cô, hàn lâm chỉ là chuẩn mực về kỹ thuật, kiến thức, phương pháp. Chuẩn mực ấy là một thứ ngôn ngữ chung, không có ranh giới. Những bản mazurka Chopin viết khi đã rời xa Ba Lan, gần 2 thế kỷ sau vẫn khiến một người Hà Nội xa xứ nghe như lời của chính mình. Nỗi nhớ nhà, ở đâu cũng nói chung một thứ tiếng. Và không có tâm hồn yêu cái đẹp nào lại vạch đường biên.

"Sang trọng" lại dễ gợi hình ảnh nhàn nhã, nhung lụa, như thể tiếng đàn chỉ cất lên từ những đôi tay chưa từng biết đến nhọc nhằn. Nhưng thông thường, một nghệ sĩ cần trung bình 15-20 năm khổ luyện. Tấm bằng chỉ là vạch xuất phát. Sau đó là cả đời giữ ngón đàn, ngày nào cũng làm lại từ những điều cơ bản.

Trước mỗi lần tiếng đàn cất lên trên sân khấu là hàng nghìn giờ lao động, có lúc mất ngủ, có lúc kiệt sức, có những đánh đổi và mất mát. Hiểu điều đó, người nghe sẽ nghe chậm lại. Người học đàn cũng sẽ thôi vội mà từ tốn, nắn nót hơn.

Chậm, trong thời đại này, nghe như lỗi nhịp. Trí tuệ nhân tạo có thể giải trong vài giây những bài toán từng làm khó giới khoa học hàng thế kỷ. Nhưng Bảo Quyên khẳng định, công nghệ chỉ rút ngắn con đường đến đáp án, còn nhạc cổ điển thì không có đáp án để giản lược hành trình. Không cỗ máy nào nắn nót thay một ngón tay, hay nghe thay người chơi sự khác biệt giữa hai cách nhấn cùng một nốt. Phần việc chậm rãi ấy là sự ưu việt con người còn giữ được cho riêng mình.

Đi chậm để đi xa hơn

Năm 18 tuổi, Bảo Quyên sang Đức theo học ngành biểu diễn piano. Ở Đức, sinh viên học nhạc cụ có thể theo 3 hướng chính. Hướng sư phạm âm nhạc (lehramt musik) đào tạo giáo viên dạy nhạc trong trường phổ thông. Hướng biểu diễn kết hợp sư phạm (Künstlerisch-pädagogisch/Instrumentalpädagogik) đào tạo người vừa chơi đàn, vừa dạy nhạc cụ ở các trường âm nhạc. Còn hướng biểu diễn (Künstlerisch) dành cho những ai muốn trở thành nghệ sĩ chuyên nghiệp, với tiêu chuẩn đầu vào khắt khe hơn cả.

Ở lớp biểu diễn, các bạn học đã được đào luyện bài bản từ thuở nhỏ, ngón đàn vững vàng. Đứng giữa họ, Bảo Quyên thấy mình đến muộn. Có những ngày sự tự ti lớn đến mức cô phủ nhận chính mình.

Nhưng người thầy ở Đức không ép cô tiến bộ bằng sự thúc giục. Bà nhẫn nại, chậm rãi để học trò lớn lên theo nhịp riêng. Con đường vì thế dài hơn. Cũng trên con đường ấy, Bảo Quyên hiểu giá trị của chữ "chậm".

Ngoài đời, cô tự nhận mình dễ bị cảm xúc dẫn đi. Chỉ trước cây đàn, cô mới "lì" được, ngồi làm đi làm lại một câu nhạc, ngày này qua ngày khác. Giờ đến lượt mình đứng lớp, câu cô nói với học trò nhiều nhất là "đừng vội". Đi chậm nhưng đi đều mới đi được xa.

Lời ấy cô cũng tự nói với mình trước những bản nhạc nằm ngoài tầm tay theo đúng nghĩa đen. Bàn tay Bảo Quyên nhỏ, ngón không dài, nhưng cô vẫn tìm đến những tác phẩm đòi hỏi độ mở bàn tay lớn.

"Giới hạn của mình, tôi biết rõ hơn ai hết. Có những bài chỉ vài lượt dượt trên sân khấu là tiếng đàn đã tròn trịa. Có bài, đến lần thứ chín thứ mười vẫn chưa thành. Đã có lúc tôi bật khóc vì bất lực, và đến giờ vài đoạn ngón vẫn chưa được như ý. Nhưng ít nhất là tôi đã làm", Bảo Quyên chia sẻ.

Cô nói: "Tôi muốn tự mình đi qua con đường ấy. Để mai này, khi có học trò muốn chạm vào một bản nhạc khó, tôi có thể đi cùng em bằng tất cả những gì đôi tay mình đã trải qua".

Tháng 11 này, Le Chauffage bước sang mùa thứ 6. Sau 5 ô cửa đã mở, Chopin in Dreams có lẽ là ô cửa cô mong chờ nhất. Từ giờ đến đêm diễn, phòng tập của Bảo Quyên sẽ còn nhiều đêm sáng đèn. Sáu mùa Le Chauffage, vẫn một mong muốn giản dị: Dùng âm nhạc để sưởi ấm con người.