Siết thuế hộ kinh doanh: Đo thế nào cho đúng?

Doanh thu vượt ngưỡng nhưng sinh kế không hề "dư dả"

Bán phở buổi sáng tại một khu dân cư ở Hà Nội, bà Nguyễn Thị Hồng (52 tuổi) cho biết doanh thu bình quân mỗi năm của quán khoảng 550 - 600 triệu đồng. Theo lộ trình mới, đây là mức doanh thu dự kiến thuộc nhóm phải thực hiện kê khai đầy đủ hơn khi quy định chính thức có hiệu lực từ năm 2026. 

"Doanh thu cộng lại thì đúng là trên 500 triệu, nhưng đó là doanh thu gộp, chưa trừ tiền thịt, bánh phở, gas, điện nước, thuê chỗ bán. Có tháng mưa rét, bán rất chậm nhưng chi phí vẫn đủ. Nhìn con số thì lớn, nhưng thu nhập thực tế không cao và rất bấp bênh", bà Hồng chia sẻ. Với các hộ kinh doanh hàng ăn, doanh thu thường phụ thuộc mạnh vào thời tiết, sức mua và biến động chi phí đầu vào. 

Một ngày bán được có thể bù cho vài ngày ế, nhưng khi cộng dồn cả năm, con số doanh thu lại dễ vượt ngưỡng. Điều khiến bà Hồng lo lắng không phải là nghĩa vụ thuế, mà là cách xác định và quản lý doanh thu có phản ánh đúng thực tế hay không.

Tương tự, bà Lê Thị Thu (47 tuổi), chủ một cửa hàng tạp hóa nhỏ tại Hà Nội, cho biết doanh thu mỗi năm khoảng 650 - 700 triệu đồng, nhờ lượng hàng thiết yếu quay vòng nhanh. "Bán tạp hóa nhìn thì lúc nào cũng có hàng ra vào, nhưng lãi mỗi mặt hàng chỉ vài phần trăm, có món lãi vài trăm, vài nghìn đồng. Nhiều tháng doanh thu cao nhưng tiền lãi chẳng đáng bao nhiêu vì chi phí nhập hàng, hao hụt, hàng cận hạn. 

Nếu chỉ căn vào doanh thu để áp một cơ chế quản lý chặt hơn, người bán nhỏ như chúng tôi rất dễ chịu áp lực lớn", bà Thu nói. Những câu chuyện này cho thấy doanh thu vượt ngưỡng không đồng nghĩa với thu nhập cao, trong khi chi phí tuân thủ về thủ tục, kê khai, thời gian và rủi ro pháp lý lại có xu hướng gia tăng khi bước sang giai đoạn quản lý mới.

Không sợ thuế, chỉ sợ làm sai

Áp lực từ cơ chế quản lý mới không chỉ thể hiện ở các con số doanh thu, mà còn bộc lộ rõ trong tâm lý lo ngại rủi ro thủ tục của nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ, đặc biệt là những người đã buôn bán lâu năm. Bán thiết bị điện dân dụng hơn 20 năm tại phường Cầu Ông Lãnh, TP HCM, ông Nguyễn Văn Thuyết (56 tuổi) từng duy trì một cửa hàng nhỏ chuyên bán ổ cắm, dây điện, bóng đèn, aptomat… 

Khách chủ yếu là thợ điện quen và các hộ gia đình sửa chữa lặt vặt. Không giàu, nhưng đủ nuôi gia đình. Theo ông Thuyết, điều khiến ông quyết định trả mặt bằng, đóng cửa cửa hàng không chỉ là tiền thuê tăng hay sức mua giảm, mà là nỗi lo trước cơ chế quản lý mới dự kiến áp dụng từ năm 2026.

"Tôi bán mấy chục năm, quen tính toán trong đầu. Nhập hàng từ mối quen, có hóa đơn thì có, không thì thôi. Nghe nói sắp tới phải kê khai, chứng minh chi phí, tôi không biết bắt đầu từ đâu. Không phải sợ đóng thuế, mà sợ làm sai mà không biết mình sai chỗ nào", ông Thuyết nói. 

Có những ngày doanh thu vài triệu đồng, nhưng khi trừ tiền thuê, điện nước, giá hàng tăng và công phụ, lợi nhuận còn lại rất ít. Trước rủi ro thủ tục, ông không dám nhập thêm hàng, không dám mở rộng kinh doanh. Cuối cùng, ông Thuyết chọn cách ít rủi ro nhất: trả mặt bằng, đi làm thuê. "Đi làm thuê, sáng đi chiều về. Không lo sổ sách, không lo kê khai, không lo sai", ông Thuyết chia sẻ.

Từ câu chuyện cụ thể đó, nhiều ý kiến bạn đọc cho rằng nỗi lo lớn nhất của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ hiện nay không nằm ở nghĩa vụ thuế, mà ở cách chính sách được triển khai. Anh Na Khương, một bạn đọc theo dõi câu chuyện trên, bày tỏ: "Tôi không ngại nghĩa vụ thuế hay việc pháp luật thay đổi. Điều khiến tôi lo là quy trình, lộ trình và giải pháp triển khai chưa thật sự hợp lý, dẫn đến nguy cơ làm sai mà không biết mình sai ở đâu, trong khi chế tài xử phạt lại rất nặng…".

Cùng chung nỗi lo đó, bà Võ Thái, một tiểu thương bán tạp hóa hơn 30 năm, cho rằng điều khiến bà trăn trở nhất không phải là chuyện lời lãi, mà là sức người không theo kịp các yêu cầu thủ tục mới. "Nếu phải kê khai phức tạp, thuê kế toán hay làm sổ sách thì vượt quá khả năng của tôi… Thu nhập mỗi ngày chỉ khoảng 100 - 150 nghìn đồng cho hai vợ chồng đủ sống, nếu phát sinh thêm chi phí thủ tục thì thực sự quá sức".

Ở chiều ngược lại, các hộ có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm theo quy định hiện hành được miễn áp dụng chế độ kế toán. Tuy nhiên, thực tế cho thấy doanh thu thấp không đồng nghĩa với lợi nhuận thấp. Kinh doanh quần áo online tại Hà Nội, chị Phạm Thị Nhung. (27 tuổi) cho biết doanh thu mỗi năm khoảng 350 - 400 triệu đồng, nhưng chi phí thấp giúp thu nhập thực tế khá ổn định. Trong khi đó, nhiều hộ doanh thu cao hơn lại chịu áp lực lớn hơn về thủ tục khi chính sách mới áp dụng. 

Thực tế này đặt ra nghịch lý: hộ doanh thu cao nhưng thu nhập thấp bị siết chặt, trong khi hộ doanh thu thấp nhưng lợi nhuận cao vẫn nằm trong diện quản lý đơn giản về sổ sách, trong khi nghĩa vụ thuế vẫn thực hiện theo quy định. Nếu chỉ sử dụng doanh thu làm tiêu chí phân loại duy nhất, mục tiêu công bằng có nguy cơ bị lệch khỏi thực chất hoạt động kinh doanh.

Khoanh vùng điểm nghẽn

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong - nguyên Trưởng phòng nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, cho rằng: Nếu không nhận diện đúng điểm nghẽn, cải cách rất dễ đạt mục tiêu quản lý nhưng lại gặp khó trong thực tiễn triển khai. Theo TS. Nguyễn Minh Phong, việc áp dụng ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng/năm từ ngày 1/1/2026 là bước đi trong lộ trình thực hiện Luật Quản lý thuế nhằm chuẩn hóa quản lý đối với hộ kinh doanh. Tuy nhiên, vấn đề then chốt không nằm ở con số 500 triệu, mà ở cách tổ chức thực hiện trên thực tế. "Nếu nhìn từ góc độ cải cách thể chế, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là thuế cao hay thấp, mà là khả năng tuân thủ của hộ kinh doanh nhỏ lẻ trước các yêu cầu về kê khai và thủ tục".

TS. Phong cho rằng việc lấy doanh thu làm tiêu chí phân loại là thuận tiện cho quản lý, nhưng chưa phản ánh đầy đủ thực chất hoạt động kinh doanh. "Có những hộ doanh thu khá cao nhưng chi phí lớn, lợi nhuận rất thấp. Ngược lại, cũng có mô hình doanh thu không lớn nhưng hiệu quả cao. Nếu chỉ dựa vào doanh thu, chính sách có thể đơn giản về quản lý nhưng dễ tạo cảm giác thiếu công bằng trong thực tiễn". 

Đặc biệt, ông nhấn mạnh rủi ro pháp lý đang là yếu tố khiến nhiều hộ kinh doanh chùn bước. "Với nhiều người buôn bán lâu năm, họ không sợ phải đóng thuế, mà sợ làm sai thủ tục mà không biết mình sai ở đâu. Khi quy định thay đổi nhanh, trong khi kỹ năng quản lý và khả năng tiếp cận thông tin còn hạn chế, rủi ro này trở thành lực cản lớn hơn cả nghĩa vụ tài chính". 

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, nếu không xử lý tốt giai đoạn chuyển tiếp, cải cách thuế có thể đạt mục tiêu quản lý, nhưng đẩy một bộ phận hộ kinh doanh nhỏ lẻ vào trạng thái thu hẹp hoặc rút lui. "Cải cách chỉ có thể thành công khi đo đúng thực chất hoạt động kinh doanh và thiết kế được lộ trình chuyển tiếp đủ rõ, đủ dài. Khi tháo được điểm nghẽn về thủ tục và rủi ro pháp lý, chính sách mới thực sự đi vào cuộc sống", TS. Phong cho hay.

Từ góc nhìn chuyên gia, những vấn đề được chỉ ra không phải là câu chuyện riêng của một vài hộ kinh doanh, mà phản ánh thách thức chung trong quá trình chuyển đổi cách quản lý thuế đối với khu vực kinh tế hộ. Khi chính sách bước vào giai đoạn thực thi, việc nhận diện đúng điểm nghẽn sẽ quyết định liệu cải cách có đi vào cuộc sống hay chỉ dừng lại ở mục tiêu quản lý trên giấy tờ.

Khi người buôn bán nhỏ lẻ rút lui không vì làm ăn kém, mà vì rủi ro tuân thủ vượt quá khả năng chịu đựng, vấn đề không còn là siết thuế hay không, mà là chính sách đã đo đúng thực chất và thiết kế đủ công bằng hay chưa.