Sửa đổi Luật Bình đẳng giới: Tránh tư duy cào bằng, xóa bỏ "khoảng trống" trách nhiệm giải trình

Phát biểu khai mạc hội nghị, TS Trần Lan Phương, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy TƯ Hội, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, khẳng định, sau 20 năm đi vào cuộc sống, Luật Bình đẳng giới năm 2006 đã tạo dựng nền tảng pháp lý toàn diện, thúc đẩy quyền bình đẳng của phụ nữ và hiện thực hóa các cam kết quốc tế của Việt Nam. Việc sửa đổi lần này không nhằm thay đổi các chính sách lớn, mà tập trung điều chỉnh các quy định về tổ chức bộ máy, phân công, phân cấp theo chủ trương tinh gọn hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp. 

Dù phạm vi sửa đổi mang tính cục bộ, việc tái định hình thẩm quyền quản lý lại giữ ý nghĩa then chốt nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về bình đẳng giới. 

Tại hội nghị, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam Trần Lan Phương đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận vào 4 nhóm trọng tâm: đánh giá khách quan thành tựu và hạn chế sau 20 năm thi hành luật; hoàn thiện quy trình bảo đảm bình đẳng giới trong lập pháp; làm rõ cơ chế phối hợp, tiếp thu giải trình để Mặt trận Tổ quốc và Hội LHPN các cấp tham gia quản lý nhà nước, giám sát và phản biện thực chất; cùng các giải pháp bảo đảm về nguồn lực, bộ máy và dữ liệu thống kê.

Chuyển từ tư duy "lồng ghép" sang "bảo đảm bình đẳng giới"

Từ thực tiễn công tác giám sát của Quốc hội, bà Trần Thị Thanh Lam, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khoá XVI, nhận định công tác bình đẳng giới thời gian qua đã đạt những bước tiến rất đáng ghi nhận. Điển hình là tỷ lệ lao động nữ làm công hưởng lương năm 2024 đạt 50,9%, về đích trước 1 năm so với mục tiêu đề ra cho năm 2025; tỷ lệ nữ đại biểu Quốc hội các khóa gần đây luôn duy trì ở mức cao trên 30%. 

Tuy nhiên, từ góc nhìn giám sát chuyên sâu, bà Trần Thị Thanh Lam thẳng thắn chỉ ra rằng các kiến nghị sau giám sát hiện nay vẫn thiếu những chế tài đủ mạnh gắn với trách nhiệm của người đứng đầu. Nhiều quy định trong luật hiện hành vẫn mang tính chất luật khung, quy định chung chung, thiếu các quy chuẩn định kỳ phục vụ báo cáo giám sát chuyên biệt. Đặc biệt, việc thiếu hụt nghiêm trọng hệ thống cơ sở dữ liệu tách biệt theo giới đã và đang biến nhiều cuộc giám sát, thẩm tra chính sách rơi vào thế thiếu vắng số liệu thực chứng để đối thoại, truy vết trách nhiệm.

Một trong những vấn đề gây tranh luận sôi nổi và sâu sắc nhất tại hội nghị liên quan đến nguyên tắc xây dựng pháp luật: liệu đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy từ "lồng ghép giới" sang "bảo đảm bình đẳng giới"? Đóng góp ý kiến sắc sảo về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khoá XV, đã phân tích tư duy lập pháp trung tính về giới đang là một rào cản vô hình. 

Trong không ít dự thảo luật chuyên ngành, các ban soạn thảo thường ngộ nhận rằng khi điều luật quy định đối xử như nhau giữa nam và nữ thì đồng nghĩa với việc đã bảo đảm bình đẳng. Thế nhưng, đối xử cào bằng trong bối cảnh hai giới có xuất phát điểm, đặc điểm sinh học và vai trò xã hội khác nhau thực chất lại duy trì sự bất bình đẳng một cách hợp pháp. 

Dẫn chứng sinh động từ câu chuyện bổ sung chính sách đặc thù cho huấn luyện viên và vận động viên nữ trong Luật Thể dục, thể thao năm 2018 và Nghị định hướng dẫn năm 2023, bà Nguyễn Thị Mai Hoa chỉ rõ: việc đánh giá chính sách sẽ hoàn toàn vô nghĩa nếu thiếu số liệu bóc tách theo giới. 

Đáng chú ý, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2020 đã chuyển đổi nguyên tắc sang "bảo đảm bình đẳng giới" thay vì cụm từ "bảo đảm lồng ghép vấn đề bình đẳng giới". Việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới lần này cần bắt nhịp ngay với nhận thức mới: chuyển từ một khái niệm "lồng ghép" vốn rất mơ hồ, khó đo lường sang "bảo đảm" với các tiêu chí, chỉ số và giải pháp pháp lý cụ thể, rõ ràng.

Đồng quan điểm về tính đồng bộ của hệ thống văn bản, TS. Dương Thị Thanh Mai, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp, đã bóc tách 3 điểm nghẽn thể chế cơ bản: sự đứt gãy trong việc chuyển hóa từ chính sách sang pháp luật; sự lúng túng trong việc đưa nguyên tắc bình đẳng giới vào luật chuyên ngành; và khoảng cách giữa luật trên giấy với luật trong đời sống thực tế. 

Tiến sĩ Dương Thị Thanh Mai cảnh báo, việc Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật đang trong quá trình sửa đổi để quy định đánh giá tác động giới thành một nội dung bắt buộc trong đánh giá tác động kinh tế - xã hội là cơ hội lớn, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro. Nếu nội dung này không được định nghĩa rõ ràng về phương pháp, kỹ năng và sản phẩm đầu ra trong nghị định hướng dẫn, yêu cầu đánh giá tác động giới rất dễ bị "chìm nghỉm" hoặc làm chiếu lệ. 

Bên cạnh đó, TS. Dương Thị Thanh Mai cũng kiến nghị mạnh dạn mở rộng thẩm quyền ban hành các biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới (các biện pháp đặc biệt tạm thời theo Công ước CEDAW) cho các bộ, ngành và chính quyền địa phương cấp tỉnh, cấp xã, thay vì chỉ bó hẹp ở Quốc hội và Chính phủ như quy định hiện nay.

Tránh phản biện hình thức, bảo đảm nguồn lực thực thi

Tham luận tại hội nghị, PGS.TS. Trần Thị Minh Thi, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội, đã mở rộng tầm nhìn về việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới trước các xu thế mới của thời đại. Từ các bằng chứng nghiên cứu chuyên sâu, bà chỉ ra 6 khoảng cách giới mới phát sinh mà luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ. 

Điển hình trong lĩnh vực biến đổi khí hậu và thiên tai: phụ nữ và nam giới chịu mức độ tổn thương kinh tế gần như tương đương nhưng khoảng cách giới lại lộ rõ ở năng lực và cơ hội tham gia phòng ngừa, ra quyết định và quản trị rủi ro tại cộng đồng khi tỷ lệ nữ tham gia thấp hơn hẳn nam giới. Trong thị trường lao động, vấn đề đã chuyển dịch từ "quyền được làm việc" sang "chất lượng việc làm và an sinh xã hội", khi phụ nữ chiếm tỷ lệ áp đảo ở nhóm lao động tự làm và lao động gia đình không hưởng lương. 

Đặc biệt, sự bất bình đẳng về thời gian trong gia đình, nơi phụ nữ vẫn phải gánh vác phần lớn trách nhiệm chăm sóc không lương, đòi hỏi thể chế pháp lý phải tiếp cận theo hướng xây dựng một nền "kinh tế chăm sóc", có sự chia sẻ trách nhiệm của nhà nước, thị trường và toàn xã hội thay vì coi đó là nghĩa vụ riêng của từng mái nhà.

Từ góc độ địa phương, bà Lê Kim Anh, Thành ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố, Chủ tịch Hội LHPN thành phố Hà Nội, cho biết, sau 20 năm thi hành Luật Bình đẳng giới, các cấp Hội đã vận dụng luật để tham mưu nhiều chính sách an sinh đột phá như nâng gấp đôi mức quà tặng cho Mẹ Việt Nam anh hùng hay hỗ trợ đặc thù cho thể thao nữ, song bà chỉ rõ những "điểm nghẽn" lớn trong Luật Bình đẳng giới năm 2006 đang cản trở hiệu lực thi hành tại cơ sở. 

Thứ nhất, Luật Bình đẳng giới hiện nay chưa quy định cơ chế bắt buộc các cơ quan chủ trì soạn thảo phải tiếp thu, giải trình các ý kiến phản biện xã hội có nguy cơ khiến hoạt động phản biện xã hội sẽ rất dễ mang tính hình thức. Thứ hai, Điều 28 của luật hiện hành quy định về trách nhiệm của UBND các cấp nhưng lại bỏ trống nghĩa vụ thu thập, thống kê số liệu giới định kỳ hàng năm. Khoảng trống này khiến cơ sở thiếu dữ liệu bóc tách thực tế để hoạch định chính sách. Do đó, đại diện Hội LHPN Hà Nội kiến nghị dự thảo sửa đổi Điều 27 và Điều 28 phải quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và chính quyền địa phương trong việc thu thập, xử lý và công bố dữ liệu thống kê giới. 

Thứ ba, trước thực trạng cấp xã gần như không có kinh phí riêng cho bình đẳng giới, bà Lê Kim Anh kiến nghị bổ sung vào Điều 28 quy định bắt buộc UBND các cấp phải bố trí ngân sách cụ thể và thực hiện lồng ghép giới ngay từ khâu lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm nguồn lực thực thi khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Xuyên suốt các luồng ý kiến đa chiều, các đại biểu đều thống nhất khẳng định: quyền tham gia quản lý nhà nước của Mặt trận Tổ quốc và Hội LHPN các cấp là nguyên tắc hiến định và chính trị không thể tách rời. Việc bảo lưu và làm sâu sắc thêm thẩm quyền này trong Luật Bình đẳng giới không chỉ bảo vệ quyền lợi cho phụ nữ, mà còn tạo mạng lưới giám sát cộng đồng tin cậy, hỗ trợ cơ quan hành chính vận hành minh bạch, hiệu quả hơn.

Phát biểu kết luận và bế mạc hội nghị, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam Trần Lan Phương đánh giá cao tinh thần làm việc khẩn trương, nghiêm túc với những ý kiến phát biểu tâm huyết, trách nhiệm từ các chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu cơ sở. Khái quát các nội dung trọng tâm, Phó Chủ tịch Thường trực Trần Lan Phương nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới trong dự án luật lần này phải bảo đảm nguyên tắc cốt lõi: phân công, phân cấp, phân quyền phải đi liền với trách nhiệm và hiệu quả quản lý nhà nước khi sắp xếp mô hình tổ chức bộ máy mới; dứt khoát không để phát sinh khoảng trống hay sự chồng chéo thẩm quyền giữa các cơ quan. Đặc biệt, bà Trần Lan Phương chỉ rõ yêu cầu cấp bách là phải thu hẹp khoảng cách giữa quy định pháp luật và khâu tổ chức thực hiện, xóa bỏ tình trạng “ở đâu lãnh đạo quan tâm thì nơi đó làm tốt, nơi nào lơ là thì chính sách chỉ nằm trên giấy”. 

Để khắc phục triệt để điểm nghẽn này, dự thảo luật và các nghị định hướng dẫn cần bổ sung các chế tài kiểm tra, xử lý đủ mạnh. Đồng thời, cơ quan quản lý cần luật hóa trách nhiệm bắt buộc của các bộ, ngành trong việc xây dựng, chia sẻ dữ liệu thống kê bóc tách theo giới; bởi nếu không có dữ liệu thực chứng thì không thể hoạch định chính sách, kiểm soát rủi ro an sinh hay bảo đảm các cam kết quốc tế về quyền con người. 

Bên cạnh đó, luật cần tính đến các giải pháp thúc đẩy bình đẳng giới trong những lĩnh vực mới phát sinh như biến đổi khí hậu, già hóa dân số và đặc biệt là an ninh mạng nhằm bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái. Về lộ trình dài hạn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam đề nghị Bộ Nội vụ và Chính phủ sớm ban hành kế hoạch tổng kết 20 năm thi hành Luật Bình đẳng giới gửi các bộ, ngành, viện nghiên cứu và trường đại học để tiến hành đánh giá thực chất, đồng bộ. Hội LHPN Việt Nam cũng sẽ tiếp tục nâng cao vai trò đại diện, tăng cường cơ chế giám sát và phản biện xã hội gắn chặt với việc theo dõi, đôn đốc trách nhiệm tiếp thu, giải trình của các cơ quan chủ trì soạn thảo.

Toàn bộ các ý kiến tại hội nghị sẽ được Trung ương Hội phân loại thành 2 nhóm: nhóm kiến nghị trực tiếp phục vụ hoàn thiện dự thảo luật hiện tại và nhóm đề xuất nền tảng chuẩn bị cho việc sửa đổi căn bản, toàn diện Luật Bình đẳng giới trong giai đoạn tiếp theo để gửi cơ quan chủ trì soạn thảo và Quốc hội xem xét.