Sửa Luật An toàn thực phẩm - Bài 1: Lập "hàng rào" bảo vệ bữa ăn của người Việt

Thị trường thay đổi, luật cũng cần đổi thay

Một hộp sữa bột được bày bán trên kệ hàng, một lọ thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội hay một chai dầu ăn xuất hiện trong bếp ăn tập thể... Với người tiêu dùng, đó đơn thuần là những sản phẩm phục vụ nhu cầu hằng ngày. Ít ai nghĩ rằng, phía sau mỗi sản phẩm là cả một chuỗi quản lý từ sản xuất, lưu thông, phân phối đến kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng.

Chỉ đến khi những đường dây sản xuất sữa giả, thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả hay các vụ ngộ độc thực phẩm liên tiếp bị phát hiện, câu hỏi mới được đặt ra: Vì sao những sản phẩm không bảo đảm chất lượng vẫn có thể lưu hành trên thị trường trong thời gian dài?

Đó không chỉ là câu chuyện của một doanh nghiệp vi phạm hay một địa phương buông lỏng quản lý. Xa hơn, những vụ việc này đang đặt ra yêu cầu nhìn lại hiệu quả của hệ thống quản lý an toàn thực phẩm sau 15 năm Luật An toàn thực phẩm có hiệu lực.

Trong bối cảnh thị trường thực phẩm thay đổi nhanh chóng, phương thức sản xuất, kinh doanh liên tục xuất hiện những hình thức mới và yêu cầu bảo vệ sức khỏe người dân ngày càng cao, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Mục tiêu không chỉ là bổ sung thêm các quy định mới mà còn hoàn thiện cơ chế quản lý để theo kịp thực tiễn.

Khi Luật An toàn thực phẩm được Quốc hội thông qua năm 2010, thương mại điện tử ở Việt Nam vẫn còn ở giai đoạn đầu. Hoạt động mua bán thực phẩm chủ yếu diễn ra tại chợ truyền thống, siêu thị hoặc các cửa hàng. Khái niệm livestream bán hàng, KOL quảng bá sản phẩm hay các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới gần như chưa trở thành một phần của thị trường tiêu dùng. Sau 15 năm, bức tranh ấy đã thay đổi hoàn toàn.

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người tiêu dùng có thể đặt mua thực phẩm từ nhiều tỉnh, thành hoặc từ nước ngoài. Hàng hóa được quảng cáo trên mạng xã hội, bán qua các buổi phát trực tiếp và phân phối trên các sàn thương mại điện tử với tốc độ ngày càng lớn. Bên cạnh sự thuận tiện là những rủi ro mới về nguồn gốc, chất lượng và tính xác thực của sản phẩm.

Không chỉ phương thức kinh doanh thay đổi, chuỗi cung ứng thực phẩm cũng trở nên phức tạp hơn. Một sản phẩm có thể được sản xuất ở một địa phương, đóng gói tại địa phương khác, phân phối qua nhiều kênh trước khi đến tay người tiêu dùng. Điều đó khiến công tác quản lý, truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm không còn đơn giản như trước.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, sau khoảng 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác quản lý nhà nước, góp phần nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân về bảo đảm an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm, sự bùng nổ của thương mại điện tử cùng yêu cầu hội nhập quốc tế đã làm xuất hiện nhiều vấn đề mới mà các quy định hiện hành chưa theo kịp. Vì vậy, việc sửa đổi luật là cần thiết nhằm kịp thời tháo gỡ những hạn chế, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn và đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Đánh giá này cũng được thể hiện trong hồ sơ đề nghị xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), khi cơ quan soạn thảo cho rằng nhiều quy định hiện hành không còn phù hợp với sự phát triển của thị trường, nhất là trước những thay đổi về mô hình sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng thực phẩm.

Những khoảng trống ngày càng rõ

Nhìn từ các vụ việc xảy ra trong thời gian qua, rủi ro về an toàn thực phẩm không còn chỉ giới hạn ở thực phẩm tươi sống hay điều kiện chế biến như nhiều năm trước. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm dinh dưỡng, thực phẩm bán trên mạng xã hội, hàng hóa nhập khẩu qua các nền tảng trực tuyến hay các sản phẩm được quảng cáo bởi người có ảnh hưởng đang phát triển rất nhanh, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Trong khi đó, việc kiểm soát các sản phẩm này không hề dễ dàng. Hàng hóa có thể được quảng cáo ở một nơi, bán ở nơi khác, giao hàng trên phạm vi cả nước. Không ít trường hợp chỉ khi người tiêu dùng phản ánh hoặc cơ quan chức năng kiểm tra, vi phạm mới được phát hiện.

Thực tế cũng cho thấy, sau mỗi vụ việc, việc truy xuất nguồn gốc, xác định trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi sản xuất, kinh doanh hay thu hồi sản phẩm vi phạm vẫn còn gặp không ít khó khăn. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở hành vi vi phạm của một số doanh nghiệp, mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý để có thể phát hiện sớm nguy cơ và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu, thay vì chủ yếu xử lý khi hậu quả đã xảy ra.

Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm lần này không chỉ xuất phát từ những vụ việc gây bức xúc trong dư luận, mà còn từ yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật để thích ứng với sự thay đổi của thị trường.

Theo quy định hiện hành, công tác quản lý an toàn thực phẩm được phân công cho Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương theo từng nhóm sản phẩm và từng khâu của chuỗi sản xuất, kinh doanh. Ở địa phương, UBND các cấp chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác quản lý trên địa bàn.

Mô hình này đã góp phần hình thành hệ thống quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh của thị trường, đặc biệt là các phương thức kinh doanh trên nền tảng số, việc phối hợp quản lý giữa các cơ quan cũng đứng trước những yêu cầu mới.

"Cái gì phù hợp với thực tiễn Việt Nam thì đưa vào luật"

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, mục tiêu của lần sửa đổi luật không chỉ là bổ sung thêm các quy định hay tăng chế tài xử lý vi phạm, mà quan trọng hơn là đổi mới phương thức quản lý theo hướng quản lý nguy cơ; tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của các cấp, các ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong quản lý an toàn thực phẩm. Qua đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện sớm nguy cơ, nâng cao hiệu quả hậu kiểm và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, ông Tuyên cũng lưu ý các quy định của luật phải xuất phát từ điều kiện thực tế của Việt Nam. Việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế là cần thiết nhưng không thể áp dụng máy móc nếu điều kiện hạ tầng, năng lực quản lý và nguồn lực chưa đáp ứng.

"Cái gì phù hợp với thực tiễn Việt Nam thì đưa vào luật. Không nên quy định quá cao, quá chặt nhưng khi triển khai lại không thực hiện được", ông Tuyên nới.

Định hướng này cũng phù hợp với xu hướng quản lý an toàn thực phẩm của nhiều quốc gia, khi nguồn lực quản lý được tập trung vào những nhóm sản phẩm, lĩnh vực và doanh nghiệp có nguy cơ cao, thay vì áp dụng cùng một phương thức quản lý đối với mọi đối tượng.

Song song với đó, cơ quan soạn thảo cũng đặt mục tiêu tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng nâng cao hiệu lực, hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan; đồng thời tăng cường truy xuất nguồn gốc, số hóa dữ liệu và cải cách thủ tục hành chính để vừa bảo đảm an toàn thực phẩm, vừa tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính.

Nếu được Quốc hội thông qua, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sẽ không chỉ bổ sung các quy định đối với thương mại điện tử, thực phẩm trên nền tảng số hay truy xuất nguồn gốc, mà còn hướng tới xây dựng một mô hình quản lý hiện đại hơn, phù hợp với sự phát triển của thị trường và yêu cầu hội nhập.

Sau gần 15 năm kể từ khi Luật An toàn thực phẩm được ban hành, yêu cầu sửa đổi không còn chỉ là khắc phục những bất cập của một đạo luật. Điều được kỳ vọng hơn là xây dựng một cơ chế quản lý đủ khả năng phòng ngừa rủi ro từ sớm, nâng cao hiệu quả giám sát trong toàn bộ chuỗi cung ứng và thiết lập một "hàng rào" pháp lý vững chắc hơn để bảo vệ sức khỏe, quyền lợi của người tiêu dùng.

(Còn nữa)