Sửa Luật Đất đai và những tác động giới: Nhìn từ nguyên tắc pháp lý đến sinh kế thực tế

Khung pháp lý bình đẳng và khoảng trống trong đánh giá tác động thực tế 

Trên bình diện pháp lý, hệ thống luật pháp Việt Nam đã khẳng định rõ nguyên tắc bình đẳng giới. Khoản 11, Điều 11, Luật Đất đai 2024 nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử về giới trong quản lý và sử dụng đất đai, trong khi Điều 23 ghi nhận quyền bình đẳng của công dân đối với tài nguyên này. Đại diện cơ quan soạn thảo cho biết các chính sách về giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, bồi thường hay tài chính đất đai đều được xây dựng theo nguyên tắc áp dụng thống nhất, không phân biệt nam hay nữ.

Tuy nhiên, các chuyên gia và cơ quan quản lý chỉ ra rằng những quy định không phân biệt giới về mặt nguyên tắc mới chỉ giải quyết được một phần của bài toán. Khi một chính sách được áp dụng chung cho mọi hộ gia đình, kết quả thực tế trên đời sống của phụ nữ và nam giới chưa chắc đã đồng nhất, đặc biệt là trong các khâu trọng yếu như quy hoạch, trưng dụng và thu hồi đất. 

Tại các phiên góp ý do Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tổ chức, đại diện Bộ Nội vụ đã lưu ý rằng báo cáo đánh giá tác động giới trong dự án luật hiện vẫn còn khá chung chung. Vấn đề cốt lõi không chỉ dừng lại ở tổng số tiền bồi thường được chi trả cho hộ gia đình, mà nằm ở những biến động sâu xa về việc làm, cơ hội đào tạo nghề và sự ổn định đời sống lâu dài sau khi thu hồi đất.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng không thể mặc định phụ nữ luôn là nhóm yếu thế hơn trong mọi trường hợp mất đất, nhưng cũng không thể bỏ qua việc phân tích dữ liệu thực tế để xem ai là người trực tiếp tạo ra thu nhập từ thửa đất đó, ai phải chuyển đổi nghề nghiệp và cơ hội tham gia các chương trình đào tạo ra sao. Việc chỉ dừng lại ở khẳng định nguyên tắc áp dụng như nhau sẽ khó làm rõ được các chính sách lớn này vận hành thực tế thế nào khi đi vào từng hộ gia đình.

Hoàn thiện cơ chế tham gia, dữ liệu và các chính sách hỗ trợ để luật đi vào cuộc sống

Để thu hẹp khoảng cách giữa nguyên tắc pháp lý và thực tế thi hành, dự thảo luật đang đứng trước nhiều đề xuất bổ sung quan trọng nhằm giải quyết các khoảng trống về tiếng nói và thông tin.

Một trong những điểm nghẽn lớn được chỉ ra là sự thiếu vắng các quy định cụ thể về việc bảo đảm sự tham gia của phụ nữ trong các buổi họp công khai tham vấn cộng đồng về quy hoạch, thu hồi đất và tái định cư. Khi một phương án được triển khai, nó ảnh hưởng trực tiếp đến nơi ở và sinh kế của cả gia đình, đòi hỏi những người trực tiếp sử dụng đất và chăm lo đời sống hằng ngày phải được tiếp cận thông tin đầy đủ và có cơ chế đại diện để nêu ý kiến trước khi quyết định cuối cùng được đưa ra. 

Cùng với đó, cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai cũng được kiến nghị thiết kế chi tiết hơn, vượt ra ngoài việc chỉ ghi nhận tên người đứng giấy chứng nhận để phản ánh rõ các trường hợp đồng sở hữu, đồng thời phân tách theo độ tuổi, dân tộc, tình trạng hôn nhân và khu vực sinh sống. Điều này giúp cơ quan quản lý tránh được những nhận định phiến diện khi đánh giá về quyền tài sản của phụ nữ.

Bên cạnh đó, quá trình hoàn thiện luật cũng ghi nhận nhiều kiến nghị mang tính hỗ trợ trực tiếp như nghiên cứu chính sách miễn giảm tiền sử dụng đất cho phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, phụ nữ đơn thân, người già neo đơn, cũng như việc thiết kế hạ tầng khu tái định cư gắn liền với các tiện ích thiết thực như trường mầm non, trạm y tế, chợ và nguồn nước sạch. Cần lưu ý rằng những nội dung này hiện vẫn đang ở mức độ đề xuất nghiên cứu trong quá trình lập pháp, chưa phải là quyền lợi chính thức có hiệu lực thi hành. 

Lồng ghép giới trong Luật Đất đai không nhằm tạo ra một hệ thống đặc quyền hay đặt nam và nữ vào thế đối lập, mà là trang bị cho nhà làm luật những thông tin đầy đủ nhất để dự báo tác động đa chiều của chính sách. Khi dự án luật tiếp tục được hoàn thiện, điều đáng theo dõi không phải là sự xuất hiện hình thức của các từ khóa bình đẳng giới, mà là việc liệu các yêu cầu về đánh giá tác động, minh bạch dữ liệu và tăng cường tham vấn cộng đồng có được thể hiện thành những quy định rõ ràng và khả thi hay không.