Sửa Luật Hòa giải ở cơ sở: Hạ nhiệt mâu thuẫn từ gốc

Tại bản Bó Nhàng 2, xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La, gia đình ông Tráng A Páo và gia đình ông Tráng A Lầu có tranh chấp gay gắt về quyền sở hữu một mảnh đất nương giáp ranh. Mâu thuẫn kéo dài nhiều tháng khiến hai nhà không nhìn mặt nhau, thậm chí suýt xảy ra ẩu đả khi tranh chấp đỉnh điểm. Tổ hòa giải của bản cùng các cán bộ tư pháp đã đến tận nơi, vừa đo đạc lại đất, vừa kiên trì dùng lý lẽ pháp luật và tình làng nghĩa xóm để thuyết phục. Kết quả, hai gia đình đã tự nguyện hòa giải, ký biên bản phân chia ranh giới rõ ràng và giữ được tình cảm dòng họ.

Câu chuyện trên không phải là cá biệt. Thống kê cho thấy, tại các tỉnh miền núi như Sơn La hay vùng sông nước như Đồng Tháp, mỗi năm có hàng nghìn vụ việc từ xích mích nhỏ, tranh chấp đất đai, hôn nhân gia đình cho đến xung đột tiểu thương… được xử lý êm đẹp ngay từ cơ sở. Tỷ lệ hòa giải thành công trung bình đạt trên 80% mỗi năm.

Những con số này phản ánh vai trò tuyến đầu đặc biệt quan trọng của công tác hòa giải. Nó không chỉ giảm tải áp lực khổng lồ cho hệ thống tòa án và cơ quan tư pháp, tiết kiệm chi phí cho xã hội, mà quan trọng hơn là ngăn ngừa tội phạm từ trứng nước, giữ gìn khối đại đoàn kết toàn dân, điều mà các chế tài hành chính hay hình sự đôi khi không thể giải quyết triệt để bằng sự thấu tình đạt lý.

Những nút thắt pháp lý

Dù đạt hiệu quả cao trên thực tế, nhưng sau hơn 10 năm thi hành, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 bắt đầu bộc lộ những bất cập mang tính "điểm nghẽn", tạo ra rào cản lớn cho người thực hiện.

Trước hết, nút thắt lớn nhất nằm ở việc thiếu giá trị pháp lý bắt buộc khi các biên bản hòa giải thành dù được ký kết nhưng lại thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện nghiêm túc. Thực trạng này dẫn đến nhiều vụ việc dù đã được phân xử xong xuôi, nhưng sau đó một bên bất ngờ lật lọng khiến người dân lại tiếp tục khiếu kiện kéo dài, vô tình biến công sức của các tổ hòa giải thành cảnh "dã tràng xe cát". Không những vậy, do luật cũ chưa quy định rõ nguyên tắc hòa giải không thay thế các biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc hình sự, nên thực tế đã xuất hiện tình trạng một số đối tượng cố tình lợi dụng kẽ hở này để thỏa thuận ngầm, hòng trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc che giấu các hành vi vi phạm pháp luật.

Bên cạnh đó, bộ máy tổ chức ở cấp cơ sở cũng gặp khó khăn do quy trình bầu chọn hòa giải viên hiện hành quá xơ cứng và chặt chẽ. Khi xảy ra các sự kiện bất khả kháng hoặc tổ chức bầu không thành công, các địa phương lập tức rơi vào tình trạng thiếu nhân sự vì hoàn toàn thiếu vắng một cơ chế chỉ định thay thế linh hoạt. Tất cả những bất cập về thể chế đó vô hình trung đã đẩy áp lực đè nặng lên vai đội ngũ công chức và những hòa giải viên lớn tuổi ở cơ sở. Họ phải chấp nhận tình trạng "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng" với nguồn kinh phí hỗ trợ quá ít ỏi, trong khi dòng chảy xã hội liên tục phát sinh hàng loạt tranh chấp mới ngày càng phức tạp về tài sản, môi trường, hay các mâu thuẫn trên môi trường số, những lĩnh vực đòi hỏi kiến thức pháp luật chuyên sâu và kỹ năng công nghệ mà đội ngũ cũ chưa kịp thích ứng.

Diện mạo mới từ dự thảo sửa đổi

Để kịp thời tháo gỡ các vướng mắc trên, dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) đang được khẩn trương xây dựng với bố cục gồm 5 chương, 35 điều (tăng 2 điều so với Luật năm 2013). Dự thảo thể hiện rõ tư duy đổi mới pháp luật, hướng tới việc chuyên nghiệp hóa nhưng không "hành chính hóa" dòng chảy tự nguyện của cộng đồng, tập trung vào các nội dung đổi mới cốt lõi:

Thứ nhất, nâng giá trị pháp lý - đóng đinh kết quả hòa giải: Dự thảo luật thiết lập cơ chế khuyến khích các bên yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo pháp luật tố tụng dân sự. Đồng thời, quy định chặt chẽ hơn việc lập văn bản, ký điểm chỉ và giao trách nhiệm cho hòa giải viên theo dõi, đôn đốc sau hòa giải.

Bà Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp, khẳng định: "Điểm mới quan trọng của dự thảo là khuyến khích các bên yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành. Việc công nhận này sẽ giúp nâng cao giá trị pháp lý của thỏa thuận hòa giải, qua đó nâng cao vị trí, vai trò và ý nghĩa của công tác hòa giải ở cơ sở."

Thứ hai, linh hoạt nhân sự và "mở" tổ chức: Dự thảo bổ sung quy định về cơ chế "chỉ định hòa giải viên" để ứng phó với các tình huống bất khả kháng tại địa phương. Đặc biệt, mở rộng thành phần tổ hòa giải, thu hút lực lượng có chuyên môn sâu tham gia.

Đánh giá về định hướng này, ông Nguyễn Duy Lãm, nguyên Vụ trưởng Vụ Phổ biến, giáo dục pháp luật, Bộ Tư pháp, nhận định: "Việc huy động đội ngũ luật sư, luật gia, chuyên gia pháp lý và những người có uy tín tham gia hòa giải là giải pháp rất phù hợp với thực tiễn. Điều này sẽ giúp các vụ việc được giải quyết không chỉ trên cơ sở tình cảm, phong tục mà còn bảo đảm tính đúng đắn về pháp luật."

Thứ ba, bảo vệ nhóm yếu thế và phân cấp quản lý: Dự thảo làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (cấp tỉnh và cấp xã), đẩy mạnh phân cấp phân quyền. Đồng thời, bổ sung các quy định bảo vệ quyền lợi của phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số (như quyền tiếp cận ngôn ngữ trong hòa giải), xác định rõ ranh giới các vụ việc tuyệt đối không được hòa giải để tránh gây tổn thương thêm cho nạn nhân.

Tại phiên họp mở rộng thẩm tra sơ bộ dự án Luật của Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội vào sáng 10/7/2026, các đại biểu đồng tình cao với sự cần thiết sửa đổi luật, song cũng thẳng thắn chỉ ra những thách thức khi đưa luật vào đời sống, đặc biệt là bài toán chuyển đổi số và nguồn lực thực hiện.

Tham gia phản biện về ranh giới áp dụng thực tiễn, ĐBQH chuyên trách Nguyễn Thị Mai Thoa đề xuất cần bổ sung quy định rõ ràng về ranh giới giữa hòa giải ở cơ sở với các loại hình hòa giải khác như pháp luật đất đai, hôn nhân và gia đình, thương mại, hay hòa giải tại Tòa án để tránh chồng chéo. Đồng thời, cần rà soát thêm các quy định liên quan đến đối tượng lao động tự do.

Góp ý sâu về khía cạnh quản lý nhà nước, ĐBQH chuyên trách Nguyễn Thanh Cầm thẳng thắn nhìn nhận: "Cần bổ sung, làm rõ cơ chế xử lý khi hòa giải viên phát hiện vụ việc có dấu hiệu vi phạm hành chính, hình sự hoặc thuộc trường hợp không được hòa giải ở cơ sở trong quá trình thực hiện, nhằm bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động này; đồng thời cần rà soát, bổ sung hướng dẫn đối với các tranh chấp phát sinh trong môi trường số."

Bên cạnh khía cạnh pháp lý, câu chuyện kinh phí và hạ tầng kỹ thuật số cho đội ngũ hòa giải viên cũng được các đại biểu mổ xẻ kỹ lưỡng. Thường trực Ủy ban lưu ý rằng, quy định giao trách nhiệm cho địa phương hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật và hướng dẫn kỹ năng số để quản lý hồ sơ hoặc hòa giải trực tuyến là bước đi đột phá, nhưng lại là chiếc áo quá lớn đối với những hòa giải viên lớn tuổi hoặc các địa bàn vùng sâu, vùng xa. Trong bối cảnh biên chế công chức tư pháp - hộ tịch cấp xã hiện nay vốn đã rất mỏng, việc giao quá nhiều trách nhiệm quản lý mà không tăng cường nhân lực và kinh phí tương xứng sẽ gây áp lực quá tải lớn, khiến luật khó khả thi.

Phát biểu kết luận phiên họp, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh nhấn mạnh: "Thực tiễn công tác hòa giải ở cơ sở rất phong phú, cần thống nhất quan điểm và cách tiếp cận để xác lập nguyên tắc phù hợp, phát huy tính tự nguyện và huy động sự tham gia của cộng đồng, tránh xu hướng hành chính hóa. Đối với những nội dung còn ý kiến khác nhau, Ban soạn thảo cần có phương án giải trình chặt chẽ, thuyết phục."

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh khẳng định, Ban soạn thảo sẽ nghiêm túc nghiên cứu thấu đáo và tiếp thu tối đa để hoàn thiện dự thảo luật một cách khoa học, chặt chẽ nhất, kịp trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét ngay trong phiên họp tháng 7/2026 này.

Người dân kỳ vọng, một khi những "nút thắt" pháp lý được cởi bỏ và các nguồn lực được tính toán căn cơ, công tác hòa giải ở cơ sở sẽ thực sự chuyên nghiệp, hiệu quả hơn nhưng vẫn giữ trọn vẹn cái gốc của sự nhân văn, tình nghĩa.