Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Truyền thông phải đi trước một bước

Khoảng trống nhận thức đang trở thành rào cản lớn

Bà Nguyễn Phương Nga, một giáo viên trường THCS trên địa bàn Hà Nội chia sẻ, điều khiến bà lo lắng không chỉ là việc học sinh sử dụng thuốc lá điện tử, mà là nhiều phụ huynh hoàn toàn bất ngờ khi được thông báo về thực trạng này.

Trong mắt không ít người lớn, thuốc lá điện tử vẫn là một thiết bị "công nghệ", một sản phẩm thời thượng hay đơn giản chỉ là thứ "ít hại hơn thuốc lá truyền thống". Không ít phụ huynh cho rằng, con mình sẽ không bao giờ sử dụng thuốc lá, cho đến khi phát hiện những thiết bị nhỏ gọn, nhiều màu sắc, có mùi hương trái cây xuất hiện trong cặp sách của con.

Khoảng cách giữa nhận thức của người lớn và thực tế tiếp cận của giới trẻ đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện nay.

Trong khi đó, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine mới đang được thiết kế ngày càng tinh vi, dễ tiếp cận hơn thông qua môi trường mạng. Những sản phẩm này không chỉ tạo ra nguy cơ nghiện nicotine ở lứa tuổi trẻ mà còn làm phức tạp thêm công tác quản lý và truyền thông sức khỏe cộng đồng.

Sau hơn 13 năm thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã góp phần kéo giảm tỷ lệ hút thuốc trong cộng đồng. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa đạt như kỳ vọng khi Việt Nam hiện còn khoảng 15,8 triệu người hút thuốc. Với tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành lên tới 41,1% - thuộc nhóm cao trong khu vực ASEAN. Mỗi năm, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong và tạo gánh nặng kinh tế khoảng 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP.

Những con số đó cho thấy thuốc lá không còn là câu chuyện của riêng ngành y tế. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, sự phát triển bền vững và tương lai của một quốc gia.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là trong khi các bằng chứng khoa học ngày càng rõ ràng, nhận thức xã hội về các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vẫn tồn tại nhiều khoảng trống.

Bùi Hoàng Ninh, phụ huynh học sinh tại Hà Nội, khi được phỏng vấn nhanh đã cho rằng: "Thuốc lá điện tử không chứa nicotine - chất gây nghiện mạnh tác động trực tiếp đến não bộ, đặc biệt ở thanh thiếu niên". Đồng thời, vị phụ huynh cũng lầm tưởng thuốc lá nung nóng là sản phẩm "an toàn" hoặc "ít độc hại". Đáng lo ngại, những suy nghĩ của chị Ninh không phải là thiểu số.

Theo tiến sĩ, bác sĩ Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đây chính là một trong những thách thức mới đặt ra đối với công tác kiểm soát thuốc lá tại Việt Nam.

Theo TS Hà Anh Đức, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân, đồng thời đáp ứng những thách thức mới trong thực tiễn. Dự thảo luật được xây dựng trên nguyên tắc đặt sức khỏe người dân làm trung tâm, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và phù hợp với các cam kết quốc tế. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới; đồng thời cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán nhằm giảm khả năng tiếp cận, đặc biệt đối với thanh thiếu niên.

Truyền thông không chỉ để phổ biến luật

Những năm gần đây, nhiều quyết sách quan trọng đã được ban hành. Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định mục tiêu tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như thuốc lá, rượu bia.

Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi cũng điều chỉnh theo hướng tăng thuế đối với thuốc lá. Luật Đầu tư bổ sung quy định cấm đầu tư, kinh doanh đối với các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Có thể nói, chính sách đang chuyển động mạnh mẽ. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả của một đạo luật không chỉ được quyết định bởi những quy định trên giấy. Một quy định cấm sẽ khó phát huy hiệu quả nếu người dân chưa hiểu vì sao phải cấm. Một chính sách đúng cũng có thể gặp trở ngại nếu xã hội chưa kịp chuẩn bị về nhận thức. Đó là lý do công tác truyền thông chính sách được xem là yếu tố then chốt trong quá trình sửa đổi luật lần này.

Theo TS Hà Anh Đức, dự thảo luật được xây dựng trên cơ sở bằng chứng khoa học, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và xây dựng môi trường sống không khói thuốc. Để đạt được mục tiêu đó, truyền thông không thể chỉ dừng ở việc giới thiệu những điều khoản mới của luật.

Quan trọng hơn, truyền thông phải giúp người dân hiểu rõ tác hại của thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và các sản phẩm nicotine mới; hiểu vì sao cần siết chặt quản lý; đồng thời nhận thức được những lợi ích lâu dài mà các chính sách này mang lại cho sức khỏe cá nhân, gia đình và xã hội.

Đây cũng là quan điểm được WHO nhiều lần nhấn mạnh. Phát biểu tại lễ hưởng ứng Tuần lễ Không thuốc lá, tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, đánh giá cao những hành động mạnh mẽ của Việt Nam trong việc bảo vệ người dân khỏi các tác hại của thuốc lá và nicotine.

Theo bà, quyết định cấm thuốc lá điện tử của Quốc hội là một tín hiệu tích cực, thể hiện quyết tâm bảo vệ thanh thiếu niên trước các sản phẩm gây nghiện mới. WHO đồng thời khuyến nghị Việt Nam tiếp tục tăng cường các biện pháp kiểm soát đã được chứng minh hiệu quả như cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán, tăng cường cảnh báo sức khỏe trên bao bì và thực thi nghiêm các quy định cấm hút thuốc.

Một đạo luật có thể quy định điều gì được phép và điều gì bị cấm. Nhưng luật pháp không thể tự mình thay đổi hành vi. Sự thay đổi chỉ thực sự bắt đầu khi người dân hiểu rõ những nguy cơ đang hiện hữu ngay trong cuộc sống hằng ngày; khi phụ huynh nhận diện được các sản phẩm mà con em mình có thể tiếp cận; khi thanh thiếu niên hiểu rằng đằng sau những thiết kế bắt mắt hay hương vị hấp dẫn vẫn là nicotine và nguy cơ lệ thuộc.

Trong cuộc chiến chống thuốc lá thế hệ mới, khoảng trống lớn nhất hiện nay không nằm ở chính sách mà nằm ở nhận thức. Và như nhiều chuyên gia y tế nhận định, nếu muốn xây dựng một thế hệ không thuốc lá trong tương lai, truyền thông phải đi trước một bước - đi trước để cảnh báo, đi trước để thuyết phục và đi trước để tạo dựng sự đồng thuận xã hội cho những chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng.