Tác giả ngữ liệu đề thi Ngữ văn: “Mỗi người trẻ đều là một chủ thể của an ninh văn hóa”

Báo PNVN đã có trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội (tác giả của ngữ liệu đề thi Ngữ văn) để lắng nghe những chia sẻ về thông điệp mà ông muốn gửi gắm.

- Ông cảm thấy thế nào khi biết bài viết "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" được chọn làm ngữ liệu đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm nay? Ông có bất ngờ khi một vấn đề mang tính học thuật như an ninh văn hóa được đưa vào đề thi dành cho học sinh lớp 12?

Tôi thực sự bất ngờ, nhưng trên hết là vui và xúc động khi biết một đoạn trong bài viết của mình được lựa chọn làm ngữ liệu cho đề thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn. Với một người làm nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, tôi nghĩ đây là một niềm vui đặc biệt, bởi những suy nghĩ vốn được viết ra từ góc độ chuyên môn đã có cơ hội đi đến với các em học sinh theo một cách rất tự nhiên và gần gũi.

Tôi cũng cho rằng việc một vấn đề như an ninh văn hóa được đưa vào đề thi không phải là điều quá xa lạ với tinh thần giáo dục hiện nay. An ninh văn hóa nghe có vẻ là một khái niệm học thuật, nhưng những biểu hiện của nó lại hiện diện hằng ngày trong đời sống của người trẻ: từ mạng xã hội, tin giả, các sản phẩm giải trí xuyên biên giới, thuật toán đề xuất nội dung, cho đến cách chúng ta tiếp nhận những giá trị và lối sống mới. 

Vì thế, nếu được diễn đạt bằng một ngôn ngữ phù hợp, đây không phải là câu chuyện quá khó đối với học sinh lớp 12. Ngược lại, tôi nghĩ đó là một cách để môn Ngữ văn kết nối sâu hơn với những vấn đề của đời sống đương đại, giúp các em không chỉ đọc hiểu một văn bản mà còn suy nghĩ về chính môi trường văn hóa mình đang sống.

- Câu 2 của đề thi yêu cầu thí sinh chỉ ra những đặc trưng của "an ninh phi truyền thống". Theo ông, đâu là những đặc trưng quan trọng nhất và vì sao ông lựa chọn những đặc trưng này để đưa vào bài viết?

Trong đoạn trích, tôi nhấn mạnh một số đặc trưng rất quan trọng của các nguy cơ an ninh phi truyền thống: chúng thường vượt qua ranh giới quốc gia, có khả năng lan truyền rất nhanh, liên quan đến nhiều chủ thể, khó xác định chính xác nguồn phát; đồng thời luôn có sự đan xen giữa yếu tố bên trong và bên ngoài, giữa mục đích kinh tế, công nghệ với những tác động xã hội, chính trị và văn hóa. Theo tôi, chính những đặc điểm này làm cho thách thức an ninh trong thời đại ngày nay trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Tôi lựa chọn những đặc trưng ấy vì chúng giúp lý giải khá rõ những gì đang xảy ra trong không gian văn hóa số. Một video giả mạo có thể được tạo ra ở bất cứ đâu nhưng chỉ sau vài giờ đã tiếp cận hàng triệu người ở nhiều quốc gia. Một thuật toán vốn được thiết kế vì mục tiêu thương mại có thể dần dần tác động đến thị hiếu, ngôn ngữ, hành vi, thậm chí cách con người đánh giá đúng - sai. Khi đó, chúng ta rất khó phân biệt đâu chỉ là vấn đề công nghệ, đâu là vấn đề kinh tế và đâu đã trở thành vấn đề văn hóa, xã hội. Chính tính xuyên biên giới, tốc độ lan truyền và sự đan xen nhiều chiều ấy đòi hỏi cách tiếp cận mới: không chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra, mà phải tăng khả năng dự báo, phòng ngừa và xây dựng sức đề kháng văn hóa từ mỗi cá nhân và toàn xã hội.

- Ở câu 3, đề thi hỏi về ý nghĩa của 2 từ "hấp thụ" và "chuyển hóa". Ý nghĩa của 2 từ này là gì thưa ông?

Tôi sử dụng hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" với chủ ý nhấn mạnh rằng bảo vệ văn hóa không đồng nghĩa với việc dựng lên những bức tường để ngăn mọi ảnh hưởng từ bên ngoài. Trong một thế giới hội nhập sâu rộng, việc giao lưu, tiếp biến văn hóa là tất yếu và cũng là một nguồn lực rất quan trọng để làm giàu cho mỗi nền văn hóa. Vì thế, vấn đề không phải là có tiếp nhận hay không, mà là tiếp nhận như thế nào.

"Hấp thụ" ở đây trước hết là khả năng tiếp nhận một cách có ý thức và có chọn lọc. Chúng ta hiểu cái mới, đối thoại với cái mới, nhận ra trong đó điều gì tiến bộ, nhân văn và phù hợp với mình, thay vì hoặc khước từ tất cả, hoặc tiếp nhận một cách thụ động. Còn "chuyển hóa" là một bước cao hơn: biến những giá trị tiếp nhận được thành một phần của năng lực sáng tạo và sức mạnh nội sinh của chính mình. Văn hóa Việt Nam trong lịch sử cũng đã nhiều lần làm được điều đó: tiếp nhận những ảnh hưởng bên ngoài nhưng Việt hóa chúng, làm cho chúng mang tinh thần và sắc thái Việt Nam. Tôi muốn nhấn mạnh rằng một nền văn hóa mạnh không phải là nền văn hóa không chịu ảnh hưởng, mà là nền văn hóa có đủ bản lĩnh để chọn lọc cái hay của thế giới rồi biến cái hay ấy thành nguồn lực cho sự phát triển của chính mình.

- Quan điểm của ông thể hiện trong văn bản này là gì?

Quan điểm xuyên suốt mà tôi muốn thể hiện là: an ninh văn hóa không thể được hiểu theo nghĩa phòng thủ đơn thuần. Bảo vệ văn hóa không chỉ là ngăn chặn những sản phẩm độc hại, xử lý những hành vi xâm phạm di sản hay chống lại những ảnh hưởng tiêu cực từ bên ngoài. Ở tầng sâu hơn, an ninh văn hóa là bảo vệ bản sắc, hệ giá trị, ký ức lịch sử, quyền văn hóa, đời sống tinh thần và đặc biệt là năng lực sáng tạo, khả năng gắn kết của cộng đồng. Một xã hội có an ninh văn hóa phải là một xã hội biết mình là ai, trân trọng những giá trị tạo nên mình, nhưng đồng thời đủ tự tin để giao lưu và đối thoại với thế giới.

Bởi vậy, tôi rất muốn tránh hai thái cực. Một bên là khép kín, sợ hãi trước những ảnh hưởng mới; bên kia là mở cửa một cách thiếu chọn lọc, để những giá trị nhất thời hoặc những tác động của công nghệ dẫn dắt đời sống văn hóa. Một nền văn hóa càng có bản lĩnh thì càng không sợ đối thoại. Vấn đề cốt lõi chính là tạo được "sức đề kháng" và năng lực tự điều chỉnh từ bên trong. Vì thế, quản trị an ninh văn hóa trong thời đại mới phải chuyển mạnh từ xử lý sự việc sang dự báo, phòng ngừa, nâng cao năng lực văn hóa của con người và quản trị được những tác động tích lũy lâu dài đối với cộng đồng và xã hội.

- Ông kỳ vọng các em sẽ hiểu gì sau khi đọc đoạn trích?

Điều tôi mong nhất không phải là các em nhớ được bao nhiêu khái niệm về an ninh văn hóa, mà là sau khi đọc đoạn văn, các em có thể nhìn đời sống xung quanh mình bằng một sự tỉnh táo và có trách nhiệm hơn. Thế hệ trẻ hôm nay đang sống trong một không gian văn hóa rộng hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây. Mỗi ngày các em có thể tiếp nhận một lượng thông tin, hình ảnh và quan điểm khổng lồ. Cơ hội rất lớn, nhưng những rủi ro cũng chưa từng có. Vì vậy, năng lực quan trọng nhất là biết lựa chọn: biết đặt câu hỏi trước một thông tin, biết phân biệt giá trị với trào lưu, biết tiếp nhận cái mới nhưng không đánh mất mình.

Tôi cũng mong các em hiểu rằng bảo vệ văn hóa không phải là công việc riêng của Nhà nước, của những người làm văn hóa hay của các cơ quan quản lý. Mỗi người đều tham gia vào quá trình ấy bằng những hành động rất nhỏ: một lượt chia sẻ, một bình luận, một cách ứng xử trên mạng, một thái độ với di sản, một lựa chọn sản phẩm văn hóa. Nếu người trẻ có tri thức, có bản lĩnh văn hóa và có ý thức trách nhiệm, đó chính là một trong những "lá chắn" bền vững nhất của an ninh văn hóa. Và xa hơn, tôi mong các em tự tin rằng mình hoàn toàn có thể vừa là công dân Việt Nam giàu bản sắc, vừa là những công dân toàn cầu cởi mở, sáng tạo và nhân văn.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!