Thảo luận về cuốn sách được ví như cánh cửa mở vào “vùng tối” lịch sử giới tính

Ngày 8/1/2026, tại Viện Văn học (Hà Nội), buổi thuyết trình khoa học "Sự vượt chuẩn và đa dạng giới thời Pháp thuộc: Giới thiệu cuốn Queer Vietnam: A History of Gender Transgression, 1920-1945" đã diễn ra với sự tham gia của đông đảo giới nghiên cứu. Chương trình do TS. Hoàng Tố Mai điều phối.

Diễn giả chính là TS. Nguyễn Quốc Vinh (Đại học Columbia, Hoa Kỳ). Ông là người vừa đồng hành, vừa tường giải, đồng thời đối thoại trực tiếp với các luận điểm của tác giả Richard Quang-Anh Tran trong cuốn sách do Đại học Stanford ấn hành năm 2025.

Công trình đột phá của nghiên cứu queer tại Việt Nam

Mở đầu buổi thuyết trình, TS. Nguyễn Quốc Vinh khẳng định cuốn sách là một công trình mang tính đột phá, đánh dấu cột mốc quan trọng của nghiên cứu queer tại Việt Nam và cả châu Á. Được phát triển từ luận án bảo vệ năm 2011 dưới sự dẫn dắt của "tượng đài" lý thuyết giới Judith Butler và nhà sử học Peter Zinoman, cuốn sách không đơn thuần liệt kê các sự kiện, mà thực chất một nỗ lực lý thuyết hóa cách mà người Việt đã "vượt chuẩn" trong giai đoạn lịch sử đầy biến động 1920-1945.

Với luận điểm cốt lõi "queerness không phải là yếu tố ngoại lai mà là trung tâm của một giai đoạn lịch sử năng động", Richard Quang-Anh Tran đã sử dụng chính tư liệu lịch sử để phản bác quan niệm lâu nay cho rằng "đồng tính" hay "đa dạng giới" là những khái niệm được nhập khẩu từ phương Tây. Theo tác giả, Việt Nam thời kỳ này không phải là một khối dị tính đơn thuần; trái lại, là một thực thể đa nguyên, nơi các ranh giới về nam tính, nữ tính và xu hướng tính dục luôn trong trạng thái dẻo dai, linh hoạt.

Cuộc đối thoại giữa "lạc quan" và "bi quan"

Điểm nhấn đáng chú ý của buổi thuyết trình chính là những bình luận của TS. Nguyễn Quốc Vinh về các luận điểm và cách tiếp cận của Richard Quang-Anh Tran. Trong khi tác giả cuốn sách nhấn mạnh vào tính dẻo dai và sự phong phú, đa dạng của các khả thể giới tính ở Việt Nam và cho rằng nhiều biểu hiện vượt chuẩn trong giai đoạn 1920-1945 không nhất thiết bị kỳ thị thì TS. Nguyễn Quốc Vinh lại tiếp cận vấn đề bằng lăng kính phê bình văn học và phân tâm học.

Theo ông, dục cảm đồng tính trong văn chương thường bị chuyển vị và quản chế thông qua các khoảng trống, khoảng lặng và những méo mó trong lối viết – những gì ông gọi là các "dục thể biến dị". Từ góc nhìn này, TS. Nguyễn Quốc Vinh tỏ ra thận trọng và bi quan hơn khi chỉ ra sự giằng co giữa khát vọng vượt chuẩn và các cơ chế đàn áp, che giấu của trật tự biểu tượng dị tính.

Tuy nhiên, như chính ông nhấn mạnh, hai góc nhìn này không loại trừ lẫn nhau. Trái lại, chúng bổ sung cho nhau để tạo nên một bức tranh toàn diện hơn: Một bên cho thấy sức sống nội tại của các bản dạng queer, bên kia phơi bày áp lực ngột ngạt của các quy chuẩn xã hội. Chính sự giằng co ấy làm nên diện mạo phức tạp của lịch sử giới tính Việt Nam thời Pháp thuộc.

TS. Hoàng Tố Mai và TS. Nguyễn Quốc Vinh

Những phản biện đa chiều từ giới học thuật

Không khí học thuật của buổi thuyết trình được đẩy lên cao nhờ các ý kiến phản biện sắc sảo nhưng thiện chí từ nhiều nhà nghiên cứu.

TS. Trần Ngọc Hiếu bày tỏ sự kinh ngạc trước mức độ vượt chuẩn giới mà cuốn sách phơi lộ, đồng thời đặt ra hàng loạt câu hỏi: Làm thế nào để phân biệt giữa "tình tri âm" (platonic) và một tình yêu queer thực thụ trong văn bản? Có hay không sự khác biệt giữa trình diễn giới trong đời sống thường nhật và các thực hành trình diễn truyền thống như sân khấu cổ? Liệu chúng ta đang "học" phương Tây, hay vốn đã sở hữu một "di truyền tạo hình" riêng về giới từ lâu đời?

TS. Lê Thành Trung cho rằng sự "lạc quan" của Richard Quang-Anh Tran có thể được xem là một chiến lược đối thoại với phương Tây nhằm khẳng định vị thế của Việt Nam. Tuy nhiên, trong quá trình đó, tác giả dường như chưa đào sâu đầy đủ các mối quan hệ quyền lực và sự kỳ thị tồn tại ngay trong nội tại xã hội Việt Nam. Theo ông, vấn đề không chỉ là chống lại diễn ngôn thực dân, mà còn là nhìn thẳng vào cách các giai tầng xã hội đã đối xử với những "biến dị lệch chuẩn".

PGS.TS. Trần Trọng Dương bổ sung góc nhìn từ Phật giáo với thuật ngữ "huỳnh môn", một khái niệm tương đồng với hoạn quan nhưng mang hàm nghĩa rộng hơn, chỉ những người không thuộc nhị nguyên nam - nữ. Điều này cho thấy sự đa dạng giới đã hiện diện và được gọi tên ngay cả trong những hệ thống tư tưởng vốn được xem là nghiêm cẩn.

TS. Đoàn Ánh Dương đặt vấn đề về phương pháp luận, cho rằng nỗ lực tạo ra một hệ thống lập luận mạch lạc đôi khi khiến độc giả phải tự hỏi: Đây là lịch sử khách quan hay là một bản kể có chủ ý của nhà nghiên cứu đương đại?

Dòng chảy không ngừng

Cuộc thảo luận cũng mở rộng sang những liên tưởng thú vị. TS. Trần Hạnh Mai gợi nhắc về Hồi ký song đôi của Xuân Diệu và Huy Cận, một nghi án văn chương đầy màu sắc queer.

Giám đốc NXB Phụ nữ Việt Nam Khúc Thị Hoa Phượng lại trăn trở về khả năng lan tỏa của các nghiên cứu queer trong dòng chảy học thuật quốc tế, đồng thời băn khoăn liệu lý thuyết queer có thể tác động đến các chính sách giới trong thực tiễn hay không.

Kết thúc buổi thuyết trình, một câu hỏi lớn vẫn được đặt ra: Vì sao cần nghiên cứu queer trong lịch sử?

Câu trả lời, theo TS. Nguyễn Quốc Vinh, nằm ở chính nhu cầu tự hiểu mình. Queer Vietnam: A History of Gender Transgression, 1920–1945 không chỉ dành cho giới học thuật mà cho bất kỳ ai muốn nhìn thấy một Việt Nam đa diện và thực tế hơn. Những khám phá và đối thoại sâu là điều cần thiết để trả lại cho lịch sử những gì nó vốn có: Sự đa dạng.