Thất thoát 7.000 tỷ đồng mỗi năm vì "vấn nạn" vi phạm bản quyền số

Trước làn sóng xâm phạm bản quyền sách điện tử ngày càng tinh vi trên không gian mạng, ngành xuất bản đang khẩn trương tìm kiếm những "vũ khí" công nghệ và pháp lý mạnh mẽ để bảo vệ chất xám.

Sách lậu bủa vây không gian mạng

Báo cáo tại Hội nghị triển khai các giải pháp thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ông Nguyễn Ngọc Bảo, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành nhận định, cùng với sự bùng nổ của các nền tảng nội dung số, tình trạng xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản đang diễn biến ngày càng phức tạp và dịch chuyển mạnh mẽ từ môi trường truyền thống sang môi trường số.

Nếu như trước đây, hành vi vi phạm chủ yếu là in lậu, photo hoặc quét sách giấy để chia sẻ file PDF trên các diễn đàn trực tuyến, thì hiện nay các đối tượng đã tận dụng tối đa mạng xã hội, ứng dụng di động và các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới để trục lợi.

Đáng chú ý, nhiều hành vi đã chuyển từ sao chép đơn lẻ sang khai thác nội dung có tổ chức dưới các hình thức như livestream đọc toàn bộ sách, hoặc đăng tải nội dung dưới danh nghĩa "review" nhằm câu tương tác và kiếm doanh thu. Nhiều tài khoản thậm chí liên tục thay đổi tên miền hoặc đặt máy chủ ở nước ngoài để che giấu danh tính, gây rất nhiều khó khăn cho công tác thanh tra, xử lý. Các nhóm sách bị xâm hại nhiều nhất hiện nay tập trung vào sách giáo khoa, sách học tiếng Anh, văn học, thiếu nhi và sách kỹ năng do có nhu cầu tiêu thụ lớn trên thị trường.

Thực trạng này đang gây ra những tổn thất kinh tế hết sức nặng nề và làm suy giảm động lực sáng tạo của toàn ngành. Theo ước tính, nạn vi phạm bản quyền trên môi trường số đang khiến ngành nội dung số Việt Nam thất thoát khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm, trong đó lĩnh vực xuất bản chịu ảnh hưởng trực tiếp khi nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành bị sụt giảm từ 20% đến 30% doanh thu. Dù qua khảo sát của Cục Xuất bản, nhiều đơn vị đã chủ động phát hiện và phản ánh số lượng lớn đường link nghi vấn vi phạm - điển hình như Fonos với 190 đường link hay Waka với 184 đường link - nhưng phần lớn vụ việc mới dừng lại ở mức phản ánh dấu hiệu.

Việc thiếu hụt các hồ sơ và chứng cứ pháp lý được chuẩn hóa đang là rào cản lớn khiến cơ quan chức năng chưa thể xử lý dứt điểm, trực tiếp gây ảnh hưởng tiêu cực đến dòng vốn tái đầu tư công nghệ của các doanh nghiệp chân chính.

Đẩy lùi sách lậu từ thói quen của người đọc

Để giải quyết bài toán nhức nhối này, các chuyên gia tại hội nghị thống nhất rằng ngành xuất bản cần phải nâng cao năng lực công nghệ và chuyển đổi từ mô hình ứng phó thụ động sang quản trị chủ động.

Chia sẻ về giải pháp căn cơ, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhấn mạnh việc cần thiết phải gắn mã định danh số thống nhất cho từng xuất bản phẩm điện tử, đi kèm các giải pháp kỹ thuật như áp dụng dấu nhận diện (watermark) cá nhân hóa để dễ dàng truy vết nguồn phát tán lậu. Song song đó, các nhà xuất bản cần chủ động thiết lập các đầu mối phản ứng nhanh để kịp thời lập chứng cứ số, phối hợp với các nhà mạng và nền tảng trung gian tiến hành gỡ bỏ nhanh chóng các nội dung vi phạm theo quy định của pháp luật.

Đồng tình với định hướng trên, ông Vũ Ngọc Trinh, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất thời gian tới cần khẩn trương xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu ngành đồng bộ, kết nối thông suốt giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản, nhà in và đơn vị phát hành. Việc đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data sẽ giúp hệ thống tự động rà quét, định hình và phát hiện sớm các hành vi vi phạm bản quyền trên Internet, đồng thời hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực số thích ứng với tình hình mới.

Bên cạnh các biện pháp kỹ thuật và tăng cường thanh tra, kiểm tra, hội nghị cũng khẳng định giải pháp bền vững nhất chính là đẩy mạnh công tác tuyên truyền. Chỉ khi nhận thức của cộng đồng được nâng cao và người dân hình thành được thói quen nói không với sách lậu, sử dụng xuất bản phẩm có bản quyền, Việt Nam mới có thể xây dựng được một môi trường xuất bản số thực sự lành mạnh, an toàn và phát triển bền vững.