"Thời điểm vàng" định hình cột sống cho trẻ

Thực tế, những biểu hiện ấy không xuất hiện đột ngột. Chúng được hình thành từ những thói quen rất nhỏ, lặp đi lặp lại mỗi ngày, đặc biệt khi trẻ bắt đầu bước vào lớp 1.

Theo bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Thị Việt Hà, Phó Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Nội, 6 - 7 tuổi chính là "thời điểm vàng" để định hình cột sống. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, nguy cơ vẹo cột sống sẽ tăng nhanh, trong khi việc can thiệp về sau trở nên khó khăn và tốn nhiều thời gian hơn.

Dấu hiệu dễ bị bỏ qua

Một buổi tối, chị Lan (Hà Nội) để ý con trai lớp 1 của mình ngồi học với cổ rướn dài, mặt gần như chạm vào vở. Dù được nhắc nhở liên tục, cậu bé chỉ giữ được tư thế thẳng lưng trong vài phút rồi lại trở về dáng ngồi cũ. Ban đầu, chị nghĩ đó chỉ là thói quen xấu thông thường, trẻ nào cũng có.

Nhưng rồi trong một lần mặc áo cho con, chị nhận ra cổ áo luôn lệch về một bên. Khi đứng thẳng, hai ống quần cũng không cân nhau như trước. Những chi tiết nhỏ tưởng như vô hại ấy khiến chị bắt đầu lo lắng.

Theo bác sĩ Việt Hà, đây không phải trường hợp hiếm gặp. Rất nhiều trẻ trong độ tuổi đầu tiểu học có những biểu hiện tương tự nhưng dễ bị bỏ qua. Trẻ thường cúi sát vở hoặc rướn cổ nhìn bảng, lâu dần hình thành thói quen xấu được gọi là "cổ rùa". Với những trẻ thuận tay phải, việc tì ngực vào bàn và nghiêng người sang trái khi viết cũng tạo ra lực xoắn lên cột sống.

Không ít trẻ chỉ ngồi học khoảng 10–15 phút đã mỏi lưng, sau đó vô thức "đổ người" sang một bên để giảm áp lực. Những lệch lạc nhỏ ban đầu, nếu lặp lại mỗi ngày, sẽ dần tích tụ thành biến dạng rõ rệt.

Thậm chí, phụ huynh hoàn toàn có thể nhận biết sớm bằng những quan sát rất đơn giản. Khi trẻ cúi người về phía trước, nếu thấy một bên lưng nhô cao hơn bên còn lại, đó có thể là dấu hiệu của vẹo cột sống kèm xoay. Hoặc khi đứng thẳng, nếu vai – eo – hông không cân đối, quần áo bị lệch, cũng cần được lưu ý.

Điều đáng nói là phần lớn phụ huynh thường chỉ chú ý khi sự lệch lạc đã rõ rệt, trong khi giai đoạn sớm lại chính là lúc việc can thiệp mang lại hiệu quả cao nhất.

Phát hiện sớm: Cơ hội phục hồi cao

Giải thích về nguyên nhân, bác sĩ Việt Hà cho biết ở độ tuổi 6-7, hệ xương của trẻ vẫn chứa tỷ lệ sụn cao và đang trong quá trình cốt hóa. Có thể hình dung cột sống lúc này giống như một "cây non" rất dễ uốn nắn, nhưng cũng dễ bị cong lệch nếu chịu tác động sai trong thời gian dài.

Đây cũng là giai đoạn trẻ chuyển từ vận động tự do sang ngồi học tĩnh tại trong thời gian dài. Mỗi tiết học kéo dài 35 đến 45 phút khiến cột sống phải chịu tải liên tục, trong khi cơ lưng và cơ lõi chưa đủ khỏe để giữ tư thế chuẩn. Khi cơ mỏi, cơ thể sẽ tự động tìm cách "giảm tải", thường là bằng cách dồn lực lên dây chằng. Lâu dần, chính sự bù trừ này lại khiến cột sống bị kéo lệch.

Một yếu tố khác thường bị xem nhẹ là ba lô đi học. Nhiều trẻ mang ba lô quá nặng, đeo lệch một bên vai hoặc để ba lô trễ xuống thấp. Những thói quen này tạo ra lực kéo không cân bằng lên cột sống, nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cong vẹo nếu kéo dài.

Theo khuyến cáo, ba lô của trẻ chỉ nên nặng khoảng 10–15% cân nặng cơ thể, đồng thời cần được đeo bằng cả hai quai, ôm sát lưng và nằm ở vị trí vừa phải, không quá thấp.

Điểm tích cực là ở giai đoạn này, đa số trường hợp mới chỉ là vẹo tư thế, chưa phải biến dạng xương vĩnh viễn. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, khả năng phục hồi gần như hoàn toàn.

Phụ huynh có thể chủ động kiểm tra tại nhà bằng cách quan sát sự cân đối của vai – eo – hông, kiểm tra "tam giác eo" (khoảng trống nhỏ giữa phần eo và cánh tay khi một người đứng thẳng, thả lỏng tay dọc theo thân người) hoặc yêu cầu trẻ cúi người để phát hiện độ gồ bất thường của lưng. Nếu có dấu hiệu nghi ngờ, nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa sớm thay vì chờ đợi.

Việc điều chỉnh cũng cần được thực hiện đồng bộ, không chỉ dừng lại ở lời nhắc "ngồi thẳng". Trẻ cần được hướng dẫn các bài tập tăng cường cơ lưng và cơ lõi, điều chỉnh bàn ghế phù hợp với chiều cao, đảm bảo ánh sáng học tập đúng cách để hạn chế cúi sát. Bên cạnh đó, việc duy trì vận động thể chất như bơi lội, xà đơn hay các hoạt động ngoài trời cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển hệ cơ xương.

Một thực tế đáng lo ngại là nhiều phụ huynh chỉ đưa con đi khám khi cột sống đã cong rõ rệt. Khi đó, việc điều trị không chỉ kéo dài mà còn phức tạp hơn, đặc biệt khi trẻ bước vào giai đoạn dậy thì, thời điểm cột sống có xu hướng tiến triển nhanh nếu đã có nền tảng lệch từ trước.

Cột sống khỏe mạnh bắt đầu từ những thói quen rất nhỏ mỗi ngày như cách ngồi học, cách đeo ba lô, thời gian vận động hay sự quan sát sát sao của cha mẹ.