Triển lãm sắp đặt “Tằm”: Dấu ấn của mỹ thuật Việt tại sân chơi quốc tế

Venice Art Biennale được coi là "Thế vận hội của giới nghệ thuật". Tại kỳ triển lãm lần thứ 61 (diễn ra từ ngày 9/5 đến 22/11/2026), Việt Nam lần đầu tiên hiện diện với tư cách một quốc gia có gian trưng bày riêng biệt.

Với chủ đề chung Vietnam: Art in Global Flow (Việt Nam: Nghệ thuật trong dòng chảy toàn cầu), sự xuất hiện này có ý nghĩa rất quan trọng. Nó mang thông điệp về một Việt Nam chủ động hội nhập, khẳng định bản sắc và sẵn sàng đối thoại bình đẳng với nền nghệ thuật thế giới. Đáng chú ý, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu là gương mặt duy nhất có triển lãm cá nhân được tổ chức tại gian Triển lãm Quốc gia của Việt Nam.

Triển lãm về vòng đời và triết lý sống của người Việt

Triển lãm Tằm (Baco da seta) được diễn ra tại Ca' Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử tọa lạc ngay trung tâm thành phố Venice, Italy. Đây là một bộ tác phẩm sắp đặt đa tầng, nơi Lê Hữu Hiếu kiến tạo một thế giới kết hợp giữa thực tế đời thường và màu sắc huyền thoại.

Thay vì khai thác những đề tài trực diện về chiến tranh vốn thường thấy trong nghệ thuật Việt Nam khi ra thế giới, Lê Hữu Hiếu chọn một lối đi khác: Đời sống thường nhật. Tác giả tập trung vào các thực hành văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần lao động đã nuôi dưỡng dân tộc Việt qua hàng nghìn năm.

Một góc trưng bày sắp đặt "Tằm" (bên trái) và bức sơn mài khổ lớn tái hiện hình ảnh "trăm trứng"

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem di chuyển qua nhiều lớp không gian, từ các cụm tượng thần, trận đồ bát quái, đến hình tượng "Ngôi nhà" ở trung tâm, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn (6,5mx4m) tái hiện hình ảnh "trăm trứng" trong truyền thuyết Âu Cơ cùng bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên Nam Quốc sơn hà.

Trong đó, hệ thống 12 pho tượng "Thần bảo hộ" đại diện cho các yếu tố ngũ hành, gợi nhắc đến đời sống nông nghiệp và thế giới quan vạn vật hữu linh của người Việt.

Điểm nhấn đặc biệt là hình tượng "tằm", một ẩn dụ cho vòng đời con người. Từ sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén đến khi trở thành bướm, vòng đời ấy phản chiếu hành trình cống hiến và lưu lại giá trị cho đời sau.

Nét độc đáo nhất của triển lãm chính là việc nghệ sĩ trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm. Điều này biến Tằm thành một thực thể sống, khi các quá trình sinh trưởng, biến đổi và kết thúc diễn ra liên tục. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không còn là một đối tượng tĩnh mà trở thành một quá trình động, một dòng chảy của sự sống.

Một điểm nữa đáng chú ý, trong các tác phẩm của mình, Lê Hữu Hiếu sử dụng triệt để các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng. Đặc biệt, kỹ thuật hom đất (một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền) được áp dụng để thể hiện triết lý cân bằng âm dương, tạo nên sự ổn định cho các tác phẩm điêu khắc.

Hành trình "sống lại" sau gần 10 năm

Chia sẻ về việc tham gia Venice Art Biennale, Lê Hữu Hiếu dùng từ "sống lại". Đó là sự giải tỏa sau gần 1 thập kỷ theo đuổi giấc mơ. Hành trình ấy không hề dễ dàng. Anh phải đối mặt với áp lực tài chính, thời gian và cả những hoài nghi từ những người xung quanh. Nhưng chính những khó khăn đó lại trở thành động lực để anh đi sâu hơn vào nghiên cứu văn hóa, từ khảo sát làng nghề, di tích, đến đọc tài liệu lịch sử và triết học.

Lê Hữu Hiếu cho biết, ý tưởng về triển lãm sắp đặt Tằm bắt đầu từ năm 2017, sau chuyến tham quan Venice Biennale. Từ đó, anh liên tục thử nghiệm, điều chỉnh và tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất. Song song với sáng tác là một quá trình nghiên cứu sâu rộng, từ việc tìm hiểu các làng nghề truyền thống, khảo sát các di tích văn hóa, đến việc đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm phục vụ cho một mục tiêu duy nhất: Đi đến tận cùng chiều sâu của văn hóa Việt Nam.