Triết lý "bánh mì - hoa hồng" từ ca khúc về làng lúa, làng hoa

Trong dòng chảy âm nhạc Việt Nam đương đại, nhạc sĩ Ngọc Khuê là cái tên quen thuộc với nhiều thế hệ công chúng yêu nhạc. Ông tên thật là Nguyễn Ngọc Khuê, sinh năm 1947 tại Hà Nội trong một gia đình nhà giáo có truyền thống Nho học. Khi đang là giáo sinh sư phạm, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, ngày 18/2/1965, ông lên đường nhập ngũ.

Năm 19 tuổi, Ngọc Khuê là pháo thủ pháo cao xạ, trắc thủ ra-đa, trực tiếp cùng đơn vị chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng trong những trận bom Mỹ ác liệt năm 1965 nhằm cắt đứt tuyến giao thông huyết mạch từ Bắc vào Nam. Với tinh thần quyết chiến quyết thắng, quân và dân ta đã bắn rơi 47 máy bay Mỹ.

Niềm vui chiến thắng cùng cảm xúc tuổi trẻ đã khơi nguồn để người lính trẻ viết nên Tiếng hát bên dòng sông Mã vào mùa thu năm 1966. Ca khúc có ca từ trong sáng, giai điệu sôi nổi, ca ngợi vẻ đẹp của dòng sông Mã, tinh thần chiến đấu dũng cảm và tình yêu quê hương đất nước trong khói lửa chiến tranh. Hai năm sau, tác phẩm đoạt Huy chương Vàng tại Hội diễn Quân khu III. Có thể nói, từ dấu mốc ấy, âm nhạc đã thực sự chọn Ngọc Khuê.

Sau thời gian làm lính pháo, ông được mời dạy Toán tại Trường Văn hóa Trung đoàn 228 Hàm Rồng. Không lâu sau, ông trở thành diễn viên Đoàn Văn công Phòng không - Không quân. Trưởng thành trong môi trường nghệ thuật quân đội, Ngọc Khuê lần lượt đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng: Trưởng đoàn kiêm Chỉ đạo nghệ thuật Đoàn Nghệ thuật Không quân; Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân chủng Không quân; Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân chủng Phòng không - Không quân cho đến khi nghỉ hưu năm 2007 với quân hàm Đại tá.

Ông "Làng lúa, làng hoa"

Sinh ra và lớn lên ở vùng quê Kẻ Giá, nơi những cánh đồng lúa, ngô xanh mướt trải dài bên dòng sông Đáy hiền hòa, lại có người bạn thân sống ở Nghi Tàm thơ mộng bên Hồ Tây, Ngọc Khuê thường xuyên qua lại thăm bạn. Là người đặc biệt yêu hoa, ông đã sáng tác nhiều bài thơ và ca khúc giàu rung cảm về các loài hoa như Sen, Hương bưởi, Một thoáng hoa quỳnh, Hoa đồng tiền, Hoa gạo, Hoa giấy, Hoa sen… cùng những hình ảnh bằng lăng tím, hoa chanh, hoa sứ trắng, hoa tầm xuân, hương cau…

Từ tình yêu thiên nhiên và quê hương ấy, nhạc sĩ luôn khao khát viết nên một tác phẩm có thể tái hiện vẻ đẹp của quê bạn, quê mình; tôn vinh lúa và hoa - "bánh mì và hoa hồng" - như cách người phương Tây nói về những nhu cầu thiết yếu của con người: Đời sống vật chất và vẻ đẹp tinh thần. Và rồi cơ duyên ấy đã đến.

Một buổi sớm mùa xuân, trên đường đạp xe thăm bạn trở về, đi qua những cánh đồng lúa dập dờn trong gió như reo như hát, giữa không gian ngan ngát hương xuân, những giai điệu đẹp bỗng ngân lên trong tâm hồn người nhạc sĩ. Về đến nhà, ông ngồi ngay vào bàn, thả hồn theo những khuông nhạc trong niềm cảm xúc thăng hoa. Từ đó, ca khúc Làng lúa, làng hoa ra đời.

Ngay sau khi hoàn thành, Ngọc Khuê mang tác phẩm tới Đài Tiếng nói Việt Nam. Nghe thử bài hát, nhiều người đều khen hay. Một lãnh đạo của Đài góp ý nên bổ sung chữ "Mùa xuân" vào nhan đề vì ca khúc đậm không khí xuân. Nhạc sĩ vui vẻ đồng ý, và bài hát chính thức mang tên Mùa xuân làng lúa, làng hoa.

Năm 1981, ca sĩ Thanh Hoa thể hiện ca khúc lần đầu tiên trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, gây xúc động cho hàng triệu thính giả. Tác phẩm mang đậm cảm hứng lãng mạn, ca ngợi vẻ đẹp thanh bình, trù phú của quê hương. Hình ảnh "làng lúa", "làng hoa" - biểu tượng cho sự no đủ và vẻ đẹp tinh thần - đã cuốn hút người nghe bằng giai điệu nhẹ nhàng, trong sáng. Bài hát không chỉ khơi dậy tình yêu quê hương đất nước mà còn nhắc nhở mỗi người biết trân trọng, gìn giữ những giá trị văn hóa dân tộc.

Mùa xuân làng lúa, làng hoa đã lọt Top 10 ca khúc hay nhất về Hà Nội do Bộ Thông tin và Truyền thông bình chọn; Top 20 ca khúc hay nhất về nông nghiệp do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn bình chọn và trao Cúp Vàng. Mới đây, tác phẩm tiếp tục được vinh danh trong Top 50 ca khúc tiêu biểu của 50 năm sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (2025).

Nhắc đến ca khúc, công chúng nhớ ngay đến nhạc sĩ Ngọc Khuê. Và cũng từ tình cảm yêu mến, trân trọng ấy, nhiều người trìu mến gọi ông bằng cái tên thân thương: "Ông làng lúa, làng hoa".