Tuổi xuân ở lại cùng sông núi

Tháng Mười, tôi có dịp về thăm nhà chị Võ Thị Sáu ở thị trấn Đất Đỏ. Đứng trước tượng đài của chị, ngước nhìn nền trời xanh với những đám mây trắng, tôi cứ ngỡ người con gái ấy vẫn đang đứng ngay đây, giữa quê hương mình, với gương mặt trẻ trung, hồn nhiên như chưa từng trải qua những tháng ngày tù đày và giây phút đối diện với cái chết. Chị Sáu hy sinh khi mới 16 tuổi, cái tuổi đẹp như vầng trăng rằm, trong trẻo đến ngỡ ngàng. Một người con gái còn quá trẻ, lẽ ra đang có bao nhiêu ước mơ phía trước, vậy mà đã trở thành biểu tượng bất tử trong lòng bao thế hệ người Việt Nam.

Tôi đã nhiều lần nghe kể về chị, đọc về chị, hát về chị nhưng khi đứng trước nơi chị từng sống, cảm giác vẫn khác hẳn. Những dòng chữ trong sách bỗng có hình hài, một cái tên lịch sử bỗng trở thành một con người gần gũi. Tôi nghĩ đến tuổi trẻ của chị, đến những điều chị chưa kịp làm, những mùa xuân chưa kịp đi qua. Và tôi hiểu vì sao, qua bao nhiêu năm, hình ảnh người con gái Đất Đỏ vẫn khiến người ta xúc động. Bởi sau tất cả những lời ngợi ca, chị vẫn là một cô gái rất trẻ, đã trao cả cuộc đời mình cho đất nước. Sự hy sinh cao cả ấy được Bác viết: "… gương anh dũng của cháu Võ Thị Sáu luôn luôn sáng ngời để cho phụ nữ ta học tập…".

Cũng trong một chuyến đi vừa qua, tôi đến Hòn Đất tỉnh Kiên Giang cũ, nay thuộc tỉnh An Giang, tìm về vùng đất gắn với hình tượng chị Sứ trong tiểu thuyết Hòn Đất của nhà văn Anh Đức. Chị Sứ bước ra từ trang văn, mang vẻ đẹp của người phụ nữ Nam Bộ bình dị mà gan góc, yêu quê hương, yêu gia đình, nhưng khi đất nước lâm nguy thì không lùi bước. Đọc Hòn Đất, xem phim Chị Sứ người ta nhớ những trận chiến khốc liệt, nhớ vùng đất kiên cường, nhưng cũng nhớ một người phụ nữ với sức chịu đựng và lòng can đảm khiến người đọc không thể thờ ơ. Từ những lý do ấy thôi thúc tôi quyết tâm đến tận nơi chị Sứ được sinh ra và nằm xuống.

Vì thành kính và biết ơn chị Võ Thị Sáu, người đã nuôi dưỡng trong tôi lòng yêu mến và ngưỡng vọng từ những năm tháng còn ngồi trên ghế nhà trường, tôi tìm về Đất Đỏ. Vì trân trọng và cảm phục chị Sứ, người phụ nữ Nam Bộ bước ra từ trang văn nên tôi tìm đến Hòn Đất. Những chuyến đi khiến tôi nghĩ nhiều hơn về những người con gái đã sống trong những năm tháng chiến tranh. Có người là nhân vật lịch sử bằng xương bằng thịt, có người đi vào đời sống hôm nay qua hình tượng văn học. Họ khác nhau về hoàn cảnh, số phận, nhưng gặp nhau ở một điều: Tuổi trẻ của họ đã gắn với vận mệnh đất nước. Và nhờ văn học, những con người ấy không chỉ còn trong những trang sử hay những tấm bia tưởng niệm, mà còn sống trong trí nhớ, tình cảm của nhiều thế hệ.

Tôi vẫn nhớ những câu thơ Tố Hữu viết về người nữ anh hùng Trần Thị Lý trong bài Người con gái Việt Nam: "Em là ai? Cô gái hay nàng tiên". Câu hỏi ấy vừa ngỡ ngàng, vừa xót xa. Người con gái hiện lên đẹp đẽ, kiên cường đến mức nhà thơ như không tin nổi những đau đớn mà chị đã phải trải qua. Đọc lại bài thơ hôm nay, tôi không chỉ nhớ một người nữ chiến sĩ, mà còn thấy sức mạnh của thơ ca: Có những số phận mà một dòng tiểu sử chưa đủ để nói hết; có những hy sinh chỉ khi đi qua trái tim của người viết mới trở thành nỗi xúc động có thể truyền từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trong văn học cách mạng Việt Nam, những người phụ nữ như thế không chỉ có một gương mặt. Đó là chị Út Tịch trong Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, người phụ nữ Nam Bộ vừa làm mẹ, vừa cầm súng chiến đấu, mộc mạc mà quyết liệt. Là những cô gái thanh niên xung phong ở Ngã ba Đồng Lộc đã ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ. Đó còn là những cô gái mở đường trên tuyến Trường Sơn, đi vào thơ Phạm Tiến Duật với sự trẻ trung, gan dạ và lòng dũng cảm giữa bom đạn. Mỗi tác phẩm có cách kể riêng, mỗi nhân vật mang một số phận riêng, nhưng đều giúp người đọc hiểu rằng trong những năm tháng đất nước gian lao, phụ nữ không chỉ đứng phía sau để chờ đợi. Họ đã trực tiếp đi vào cuộc chiến, chịu đựng mất mát, đối diện hiểm nguy và góp phần làm nên lịch sử.

Điều khiến tôi trăn trở là làm thế nào để những câu chuyện ấy tiếp tục đến với người trẻ hôm nay nhiều hơn. Những em học sinh sinh ra trong hòa bình có thể biết tên các anh hùng qua bài học lịch sử, có thể nhìn thấy tượng đài trong những chuyến tham quan. Nhưng để hiểu một cô gái hy sinh ở tuổi mười sáu đã từng trẻ trung, hồn nhiên ra sao; để hình dung phía sau một chiến công là những ước mơ chưa kịp thực hiện, đôi khi các em cần một bài thơ, một trang văn đủ sức lay động lòng người. Đó là giáo dục truyền thống.

Bởi vậy, tôi mong trong những lần biên soạn, đổi mới sách giáo khoa sau này, những tác phẩm văn học có giá trị viết về người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh tiếp tục được quan tâm, tuyển chọn và giới thiệu phù hợp với từng lứa tuổi. Tôi hiểu rằng chương trình Ngữ Văn hiện nay có những yêu cầu riêng, việc lựa chọn văn bản cần cân nhắc dung lượng, thể loại và mục tiêu học tập; không phải tác phẩm nào cũng có thể đưa vào sách giáo khoa chính khóa. Nhưng ngoài những văn bản bắt buộc, vẫn có thể mở thêm không gian để học sinh đọc, tìm hiểu và trao đổi về những tác phẩm có giá trị. Một bài thơ, một đoạn truyện, một trang hồi ký được lựa chọn đúng lúc cũng có thể để lại dấu ấn lâu dài trong tâm hồn các em.

Tôi không mong học sinh chỉ học thuộc tên tác giả, tên tác phẩm hay những dòng ghi nhớ có sẵn. Tôi mong các em có lúc dừng lại trước câu hỏi của Tố Hữu: "Em là ai? Cô gái hay nàng tiên", để tự hỏi người con gái ấy đã sống như thế nào, đã đi qua những gì mà khiến bao thế hệ sau vẫn nhớ thương. Tôi mong khi đọc về chị Út Tịch, chị Sứ hay những cô gái thanh niên xung phong, các em không chỉ nhìn thấy những nhân vật anh hùng, mà còn nhận ra những con người bình thường đã làm nên điều phi thường. Họ cũng từng có gia đình, có người thân, có những dự định riêng và có một tuổi xuân không bao giờ trở lại.

Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, nghĩ về những người con gái đã đi vào văn học, tôi càng thấy lòng biết ơn không chỉ cần được nói bằng những lời đẹp đẽ. Lòng biết ơn còn nằm ở cách chúng ta gìn giữ ký ức, trao lại cho thế hệ sau những câu chuyện xứng đáng được nhớ. Tượng đài có thể giúp ta dừng chân, nghĩa trang nhắc ta cúi đầu, còn thơ ca và văn chương đưa những con người ấy đi tiếp trong đời sống tinh thần của dân tộc.

Tôi rời Đất Đỏ với hình ảnh cô gái 16 tuổi trong trẻo như vầng trăng rằm; tôi xa Hòn Đất với dư âm về người phụ nữ bước ra từ trang sách. Hai chuyến đi, hai dấu ấn, nhưng cùng để lại trong tôi một mong muốn giản dị: Những người con gái đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước đừng chỉ được nhắc đến trong những dịp kỷ niệm. Hãy để các em học sinh gặp họ trong những trang thơ, trang văn; để từ đó, các em biết yêu hơn cuộc sống hôm nay và hiểu rằng hòa bình mình đang có đã được đánh đổi bằng biết bao tuổi trẻ.

Có những người con gái đã nằm lại khi đời còn rất xanh. Nhưng nếu câu chuyện về họ vẫn được kể, nếu những câu thơ viết về họ vẫn khiến người đọc hôm nay xúc động, thì tuổi xuân ấy vẫn còn ở lại với chúng ta.