Văn học và y học có mối liên hệ mật thiết ra sao?

Văn học và y học có mối liên hệ mật thiết như thế nào? Trong xu hướng mà khoa học y - sinh đã can thiệp sâu sắc đến đời sống của nhân loại, vậy bộ môn Y học tự sự (La médecine narrative) có vai trò gì trong việc hành nghề y khoa và góp phần như thế nào trong lĩnh vực chăm sóc y tế cộng đồng? - Đó là vấn đề mà nhà nghiên cứu văn học - PGS.TS Trần Huyền Sâm đã đặt ra trong chuỗi đề tài nghiên cứu của mình từ 2016 đến nay. Chị đã có cuộc trao đổi với nhà văn, bác sĩ Nguyễn Đức Tùng (Canada) quanh vấn đề này:

Văn học dạy cho thầy thuốc lòng thương người

+ Trong chuỗi đề tài nghiên cứu "Văn học và y học", tôi đã dành một phần đặc biệt cho vai trò kép bác sĩ/nhà văn (médecin-littérateur). Bởi chính vị trí này, dao mổ (y học) và cây bút (văn học) gặp nhau trong cùng một chủ thể. Cả hai đều bày ra trước mắt chúng ta câu chuyện về con người - theo nghĩa tột cùng của triết học. Thật may mắn vì bác sĩ Nguyễn Đức Tùng đã ở vào vai trò kép này. Trước hết, xin anh cho biết: Văn học cần thiết như thế nào trong việc hành nghề y khoa của bác sĩ?

Cám ơn Trần Huyền Sâm đã đề cập đến một vấn đề rất thú vị. Tôi nhớ lại thời kỳ làm thường trú ở Đại học Toronto, Khoa tâm thần - thần kinh, tôi có được một giáo sư phân tâm học giới thiệu về mối quan hệ giữa y học và văn học.

PGS.TS Trần Huyền Sâm hiện công tác tại Trường Đại học Sư phạm Huế, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà văn TP Huế. Chị đã có những đóng góp quan trọng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu như nữ quyền luận, văn học và y học, quan hệ văn hóa Pháp - Việt… Chị đã xuất bản nhiều chuyên luận như Tiếng nói thơ ca, Nữ quyền luận ở Pháp và tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại, Tiểu thuyết phương Tây hiện đại và các hướng tiếp cận…

Thuở bé trong nước, tôi có đọc bản tiếng Việt "Arrowsmith" của Sinclair Lewis, "Thành trì" của A.J.Cronin, "Vĩnh biệt tình em" (Zhivago) của Boris Pasternak. Gần đây tôi đọc lại Somerset Maugham, Lỗ Tấn, Anton Chekhov, William Carlos Williams, nhưng đọc kỹ hơn những nhà văn bác sĩ đương đại, ví dụ Reem Gaafar của Canada hay Joudah Fady của Mỹ. Tôi rất thích cuốn "Thành trì", câu chuyện về một bác sĩ trẻ tên Andrew Manson, người chống lại các quan niệm lỗi thời về y học, nêu tấm gương về việc sống có lý tưởng.

Trong hành nghề y, văn học dạy tôi 3 điều: 1. Quan sát chính xác. Trong văn chương, tối kị cách nói trừu tượng và tổng quát. Các nhà văn chú ý đến chi tiết. Y khoa cũng vậy, đó là một ngành khoa học thực nghiệm, tiếp cận cụ thể, quan sát kỹ các chi tiết và mô tả chúng. Trong Đông y, phương pháp "vọng, văn, vấn, chẩn" cho rằng sự quan sát và lắng nghe là quan trọng trước cả việc bắt mạch. 2. Tâm lý bệnh nhân. Các nhà tiểu thuyết cổ điển mô tả các biểu hiện tâm lý rất sâu sắc. Tôi học được ở tiểu thuyết và ở thơ ca cách hiểu tâm lý con người. 3. Nhưng điều quan trọng nhất của văn học là nó dạy cho thầy thuốc lòng thương người, tập lắng nghe các số phận khổ đau. Học nghề y, bạn cần nhiều thứ, như kiến thức khoa học, suy nghĩ chính xác, khả năng thức đêm ròng rã, phản ứng mau lẹ quyết đoán, nhưng tất cả đều đứng sau lòng thương yêu đối với đồng loại. Không có lòng thương yêu ấy, một ngày làm việc của tôi, thú thật, đôi khi rất dài, rất buồn, rất mệt.

+ Là một bác sĩ, y học giúp gì cho nhà văn Nguyễn Đức Tùng trong việc sáng tác văn học?

Khi viết văn, tôi có chịu ảnh hưởng của phương pháp phân tích bệnh lý và tâm lý y khoa. Khi viết về sự đói, sự khát, về cái chết, chấn thương, về bệnh trầm cảm, về tình dục, tôi có dựa vào kiến thức y khoa và sinh lý bệnh học. Trong sáng tạo, y học giúp tôi những điều sau:

- Kiến thức tổng quát về con người. Các môn học đi sâu vào sức khỏe như giải phẫu bệnh, cơ thể học, sinh lý học, đặc biệt là khoa học thần kinh và tâm thần, phân tâm học.

Tôi đã làm việc ở các môi trường khác nhau như bệnh viện, phòng cấp cứu, phòng mạch, bệnh giai đoạn cuối, nhờ thế gặp nhiều hạng người, nghe được nhiều câu chuyện cảm động. Tôi có một thời gian tình nguyện đi làm bác sĩ nông thôn ở miền Bắc Canada cho thổ dân da đỏ. Tôi ghi chép nhiều trong sổ tay và sử dụng chúng trong sáng tạo nghệ thuật.

Cần nói rằng, bên cạnh các giáo sư đại học và tài liệu y khoa tôi phải đọc mỗi ngày, thì bệnh nhân của tôi thực sự là thầy của tôi. Lắng nghe câu chuyện của họ, nghe một chứng bệnh, nghe một cuộc đời, là nguồn cảm hứng văn chương bất tận. Tôi biết ơn bệnh nhân của tôi.

Điểm giao thoa của văn học và y học

+ Liệu những hình mẫu bác sĩ trong văn học có tác động đến thiên hướng lựa chọn nghề nghiệp của anh lúc còn trẻ?

Có 2 loại hình mẫu: Các nhân vật tiểu thuyết, tưởng tượng; và các tác giả, có thật.

Tôi nghĩ thế này, khi tôi chọn nghề nghiệp thì ảnh hưởng ấy không lớn, do mình còn trẻ, chưa đủ sâu, nhưng khi ra trường rồi đi làm, thì văn học có ảnh hưởng về suy nghĩ và về phong cách. Có 2 nhà văn tác động đến tôi. Một là William Carlos Williams, một bác sĩ đa khoa và nhi khoa, nhà thơ lớn bậc nhất của Mỹ, được xem là người khai sinh nền thơ Hoa Kỳ đương đại. Người thứ hai là Anton Chekhov mà những truyện ngắn và kịch của ông vẫn làm tôi suy nghĩ về con người và cách quan sát chi tiết. Gần đây, tôi cũng tìm hiểu thêm về Hải Thượng Lãn Ông, một bậc kỳ tài về y học và văn học.

Nhà văn Nguyễn Đức Tùng sinh tại Quảng Trị, tốt nghiệp Đại học MC Master, là thành viên Hội đồng Y khoa Canada, hiện sống và làm việc tại Vancouver, Canada. Ông có nhiều đóng góp vào dòng chảy văn chương tiếng Việt với những cuốn sách đa thể loại, in cả trong và ngoài nước, trong đó có dấu ấn đặc biệt ở văn học. Tác phẩm đã in của ông có thể kể đến: Thơ đến từ đâu, Thơ cần thiết cho ai, Đối thoại văn chương, Cuộc đời yêu dấu, Bốn mươi năm thơ Việt hải ngoại, Thư gửi con trai, Thơ buổi sáng, Bầy chim di trú, Thuyền.

Như một nhà lâm sàng, tôi đặc biệt chú ý đến trường hợp những tác giả có biểu hiện tâm lý bất thường như Hàn Mặc Tử, Bùi Giáng, Nguyễn Tất Nhiên, Nguyễn Đức Sơn, Trần Vàng Sao; hay những nhà văn tự tử như Tam Ích, Sylvia Plath, Mayakovsky, Ernest Hemingway và hình như cả Ngô Tất Tố, nhưng trường hợp này còn là nghi vấn.

+ Là một người mang chức năng kép bác sĩ - nhà văn, anh có thể cho biết, đặc trưng của y học và thiên chức của người bác sĩ là gì? Đặc trưng của văn học và thiên chức của nhà văn?

Tôi nghĩ y học có 2 đặc trưng. Một, là một ngành khoa học thực nghiệm, nghiên cứu về thân xác. Đặc trưng thứ hai, là một khoa học của lòng nhân đạo, để phân biệt, ví dụ, với vật lý học hay IT. Như vậy là nghiên cứu về vật chất nhưng lại dựa trên những nguyên tắc tinh thần. Thiên chức của bác sĩ là gì ư? Cứu giúp kẻ khổ đau trong hoạn nạn.

Còn đặc trưng của văn học? Tôi nghĩ, đó là làm cho người ta vui thú, vui thích, vui mà đọc, vui mà ca hát. Anh nói chuyện đạo đức mà nói dở thì người ta không thèm nghe.

Nhưng văn học cũng có thể làm cho con người trở nên tốt bụng hơn, thông minh hơn, làm cho họ cao hơn dù chỉ một phần mười inch. Đối với tôi thì công việc của tôi là kể lại các câu chuyện. Văn học và y học giống nhau mà cũng rất khác nhau. Y học là thể chất. Văn học là tâm hồn. Phương pháp của chúng khác nhau. Tuy nhiên chúng giao thoa ở một điểm, đó chính là con người. Con người là mục đích của y học. Con người cũng là mục đích của văn học.

+ Cảm ơn anh bởi những ý kiến rất độc đáo và hữu ích về chủ đề văn học và y học!