Vốn đổi mới sáng tạo trở lại, nhưng lệch pha với vòng đời doanh nghiệp

Dòng vốn tăng, số thương vụ giảm

Theo Báo cáo Đổi mới sáng tạo và Đầu tư tư nhân Việt Nam 2026 do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Hiệp hội Đầu tư vốn tư nhân Việt Nam (VPCA) và Boston Consulting Group (BCG) công bố tháng 6/2026, vốn đầu tư mạo hiểm năm 2025 đạt 509 triệu USD, tăng 28% so với năm 2024. Tuy vậy, số thương vụ giảm từ 118 xuống 103. Riêng hai thương vụ trên 50 triệu USD đã chiếm 235 triệu USD, gần một nửa tổng vốn.

Báo cáo gọi đây là xu hướng "chọn lọc với niềm tin". Vòng tiền Series A (Pre-A) chiếm 70 thương vụ, Series A có 23 thương vụ, còn từ Series C trở đi chỉ 6 thương vụ.

Tính cả đầu tư cổ phần tư nhân (PE), tổng vốn giải ngân toàn thị trường năm 2025 khoảng 4,5 tỷ USD, trong đó vốn mạo hiểm chỉ chiếm khoảng một phần chín. Phần lớn dòng vốn tư nhân vẫn tìm đến doanh nghiệp đã trưởng thành; doanh nghiệp ở giai đoạn giữa, đã qua thử nghiệm nhưng chưa đủ quy mô, có ít lựa chọn hơn.

Khoảng cách càng rõ khi đặt cạnh mục tiêu chính sách. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) đạt 2% GDP, trong đó nguồn từ xã hội chiếm hơn 60%. Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, tổng chi R&D hiện mới khoảng 0,5% GDP. Riêng phần ngoài ngân sách theo mục tiêu, khoảng 1,2% GDP, đã gấp hơn hai lần tổng mức chi hiện nay.

4 điểm lệch, mở lộ trình 6 tầng vốn

Theo ông Tài, khoảng trống vốn không chỉ nằm ở lượng tiền mà ở 4 điểm lệch. Thứ nhất là thời hạn: một sản phẩm công nghệ có thể cần nhiều năm nghiên cứu trước khi tạo ra dòng tiền ổn định, trong khi phần lớn tín dụng có kỳ hạn ngắn và trung hạn. Thứ 2 là tài sản bảo đảm: doanh nghiệp công nghệ ít nhà xưởng, máy móc, giá trị nằm ở phần mềm, dữ liệu, sở hữu trí tuệ vốn khó được nhận làm tài sản thế chấp. Thứ 3 là khẩu vị rủi ro: đổi mới sáng tạo chấp nhận xác suất thất bại cao, còn các kênh vốn truyền thống được thiết kế để hạn chế tổn thất. Thứ 4 là vòng đời: nguồn vốn phù hợp ở giai đoạn này có thể trở thành gánh nặng ở giai đoạn khác.

Từ đó, ông Tài đề xuất cấu trúc vốn 6 tầng. Tầng thứ nhất là vốn R&D từ ngân sách nhà nước và quỹ phát triển khoa học công nghệ của doanh nghiệp, giúp hiện thực hóa ý tưởng. Tầng thứ 2 là vốn hạt giống và đầu tư mạo hiểm, đưa công nghệ thành sản phẩm khả thi. Tầng thứ 3 là vốn tăng trưởng, dành cho doanh nghiệp đã có doanh thu và mô hình kinh doanh được kiểm chứng.

Tầng thứ 4 là tín dụng đổi mới sáng tạo, đánh giá khả năng vay dựa trên dòng tiền định kỳ, hợp đồng, sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình thay vì chỉ dựa vào tài sản cố định. Tầng thứ 5 là vốn chiến lược và mua bán, sáp nhập (M&A). Tầng thứ 6 là thị trường vốn trong nước và quốc tế, nơi huy động nguồn lực quy mô lớn.

"Doanh nghiệp không nhất thiết đi qua cả 6 tầng, nhưng cần biết rõ mình đang ở đâu, loại vốn nào phù hợp và điều kiện nào phải đạt để bước sang tầng tiếp theo", ông Tài nhận định. Khi điều kiện chuyển tiếp được xác định rõ, doanh nghiệp có lộ trình chuẩn bị, còn nhà đầu tư và ngân hàng có căn cứ để định giá rủi ro.

Nhà nước làm vốn mồi, thị trường quyết định

Ở tầng chính sách, ông Tài cho rằng Nhà nước cần kiến tạo và dẫn dắt thông qua Quỹ Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Quỹ phát triển khoa học và công nghệ, các cơ chế đồng tài trợ và chia sẻ rủi ro. Mục tiêu không phải thay thế thị trường, mà kích hoạt dòng vốn tư nhân và các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế cùng tham gia.

Nghị định 265/2025/NĐ-CP về tài chính và đầu tư trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã xác định chi cho lĩnh vực này là chi đầu tư phát triển, cho phép ngân sách góp vốn vào quỹ đầu tư mạo hiểm, thiết lập khung chấp nhận rủi ro với dự án công nghệ và hỗ trợ một phần lãi suất cho khoản vay đổi mới sáng tạo. Điều còn lại là vận hành các công cụ ấy song hành với thị trường.

Kinh nghiệm thường được dẫn là chương trình Yozma của Israel năm 1993: Chính phủ dành khoảng 100 triệu USD đồng đầu tư vào 10 quỹ mạo hiểm cùng đối tác nước ngoài, phần vốn nhà nước mỗi quỹ không quá 40%. Vốn nhà nước làm mồi, chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu rồi rút lui khi thị trường đủ sức tự vận hành.

Thử nghiệm trước khi nhân rộng

Tham luận đưa ra 3 kiến nghị: nghiên cứu, thiết kế hành lang tài chính linh hoạt theo vòng đời doanh nghiệp; ban hành khung pháp lý chuẩn hóa để công nhận và định giá tài sản vô hình; và thí điểm có kiểm soát (sandbox) liên thông giữa Nhà nước, ngân hàng, quỹ đầu tư và doanh nghiệp công nghệ.

Sandbox cho phép một mô hình mới vận hành trong phạm vi giới hạn, có giám sát, trước khi nhân rộng. Với tài chính đổi mới sáng tạo, đây là cách thử những sản phẩm chưa có tiền lệ, chẳng hạn khoản tín dụng dựa trên dòng tiền định kỳ hay hợp đồng thay vì tài sản thế chấp, đồng thời tích lũy dữ liệu thực tế về tỷ lệ thành công và tổn thất, loại dữ liệu ngân hàng và cơ quan quản lý cần trước khi điều chỉnh chuẩn mực.

Nhìn từ số liệu năm 2025, câu hỏi cho giai đoạn 2026 - 2030 không còn là thị trường có bao nhiêu tiền, mà là mỗi tầng vốn có được thiết kế đúng thời hạn, đúng khẩu vị rủi ro và đúng điều kiện chuyển tiếp hay không, để doanh nghiệp không đứt mạch giữa phòng thí nghiệm và thị trường.